Khó khăn giao tiếp có thể xuất hiện theo nhiều cách. Có trẻ chậm nói, có trẻ nói được nhưng khó hiểu câu dài, có trẻ dùng ít cử chỉ, có trẻ cần AAC, và có trẻ sống giữa tiếng Việt với tiếng Nhật nên người lớn không biết nên ưu tiên ngôn ngữ nào.
Vì vậy, lộ trình đọc về giao tiếp nên bắt đầu từ hình thức giao tiếp hiện tại của trẻ, không chỉ từ số lượng từ trẻ nói được.
Nếu trẻ chưa nói nhiều
Gia đình nên đọc các bài về chậm nói, giao tiếp không lời, cử chỉ, chỉ tay và cách tạo cơ hội giao tiếp trong sinh hoạt. Những bài này giúp người lớn nhìn thấy giao tiếp rộng hơn lời nói.
Điều quan trọng là không chờ đến khi trẻ nói mới hỗ trợ giao tiếp. Trẻ có thể học cách yêu cầu, lựa chọn, từ chối và chia sẻ chú ý bằng nhiều kênh khác nhau.
Nếu trẻ cần phương tiện giao tiếp thay thế
Nhóm bài về AAC, bảng giao tiếp, thẻ hình và thiết bị phát giọng nói giúp gia đình hiểu rằng AAC không làm trẻ lười nói. AAC có thể mở thêm đường giao tiếp, nhất là khi lời nói chưa đủ hoặc không ổn định.
Khi đọc nhóm bài này, nên chú ý đến việc dùng AAC trong đời sống thật: bữa ăn, chơi, trường học, chuyển hoạt động và quan hệ với bạn.
Nếu trẻ sống trong môi trường song ngữ
Gia đình Việt Nam tại Nhật Bản thường lo rằng dùng hai ngôn ngữ sẽ làm trẻ rối hơn. Các bài về song ngữ và duy trì tiếng mẹ đẻ giúp người đọc nhìn vấn đề cân bằng hơn, dựa trên nhu cầu gia đình và môi trường học của trẻ.
Lộ trình giao tiếp tốt không hỏi trẻ phải nói giống chuẩn nào trước. Nó hỏi trẻ cần cách nào để được hiểu và tham gia.
Quan sát giao tiếp trong tình huống thật
Khi đọc các bài về giao tiếp, gia đình nên ghi lại giao tiếp xảy ra trong sinh hoạt chứ không chỉ trong lúc người lớn hỏi trẻ. Trẻ có thể giao tiếp khi kéo tay người lớn, đưa đồ vật, nhìn về phía thứ mình muốn, rời khỏi nơi quá khó chịu, lặp lại một câu quen thuộc hoặc dùng âm thanh riêng. Những tín hiệu này cho thấy trẻ đang cố gắng tác động đến môi trường xung quanh.
Quan sát theo tình huống giúp người lớn chọn hỗ trợ chính xác hơn. Nếu trẻ chỉ khó nói khi bị hỏi dồn dập, cách hỗ trợ sẽ khác với trẻ không có cách yêu cầu đồ vật. Nếu trẻ nói tốt ở nhà nhưng im lặng ở trường, cần xem xét an toàn cảm xúc, ngôn ngữ môi trường và kỳ vọng xã hội, chứ không nên kết luận đơn giản là trẻ không cố gắng.
Ưu tiên giao tiếp có ý nghĩa
Mục tiêu ban đầu không nhất thiết là trẻ phát âm thật chuẩn hoặc trả lời đúng mọi câu hỏi của người lớn. Với nhiều trẻ, mục tiêu quan trọng hơn là biết từ chối, xin giúp, chọn thứ mình muốn, báo đau, chia sẻ niềm vui và hiểu các bước chuyển hoạt động. Những chức năng này giúp trẻ an toàn và tham gia đời sống hằng ngày.
Khi bài viết nói về từ vựng, câu, AAC hoặc song ngữ, người đọc nên tự hỏi kỹ năng đó sẽ được dùng ở đâu trong ngày của trẻ. Một bảng giao tiếp chỉ đặt trong cặp sách sẽ ít hữu ích hơn một cách giao tiếp được dùng ở bàn ăn, nhà tắm, sân chơi và lớp học.
Phối hợp giữa gia đình, trường và chuyên viên
Giao tiếp của trẻ có thể thay đổi theo người đối diện. Vì vậy, gia đình nên chia sẻ với trường và chuyên viên những cách trẻ đã dùng hiệu quả ở nhà. Ngược lại, trường có thể thấy những cơ hội giao tiếp mà gia đình ít gặp, như chơi với bạn, chờ lượt hoặc nhờ giáo viên giúp khi hoạt động khó.
Nếu có thông dịch viên, nên thống nhất trước cách dịch các thuật ngữ như giao tiếp tiếp nhận, giao tiếp biểu đạt, AAC và hỗ trợ trực quan. Dịch đúng từ chưa đủ; mọi người cần hiểu trẻ sẽ được hỗ trợ cụ thể như thế nào trong đời sống.
Nguồn tham khảo
Các bài dưới đây là điểm đọc tiếp trong nhóm giao tiếp và ngôn ngữ.