Khi trẻ nói ít hơn bạn cùng tuổi, gia đình thường nhận được hai kiểu lời khuyên trái ngược. Một bên nói cứ chờ, rồi trẻ sẽ tự nói. Bên kia lại làm gia đình hoảng sợ rằng mọi chậm nói đều là dấu hiệu nghiêm trọng. Cả hai cách nói này đều có thể làm gia đình khó quyết định.
Trẻ nói muộn cần được nhìn trong bức tranh rộng hơn: trẻ nghe thế nào, hiểu lời ra sao, dùng cử chỉ không, có muốn giao tiếp không, chơi với người khác thế nào và có mất kỹ năng nào đã từng có không. Mục tiêu không phải là dán nhãn vội, mà là biết khi nào cần theo dõi, khi nào cần tư vấn và gia đình có thể hỗ trợ giao tiếp ra sao.
Không chỉ đếm số từ
Số từ trẻ dùng là thông tin quan trọng, nhưng không đủ. Một trẻ nói ít nhưng biết chỉ, đưa đồ, nhìn người lớn để chia sẻ, làm theo chỉ dẫn quen và cố gắng giao tiếp có bức tranh khác với trẻ ít dùng lời, ít cử chỉ và ít phản ứng với người khác. Gia đình nên quan sát cả cách trẻ truyền đạt nhu cầu.
Trẻ có thể kéo tay người lớn, chỉ vào đồ vật, đưa món mình muốn, lắc đầu, vẫy tay, bắt chước âm thanh hoặc dùng ánh mắt. Những hành vi này đều là manh mối về giao tiếp. Nếu trẻ gần như không có cách báo nhu cầu, sự khó khăn sẽ khác với chỉ nói ít từ.
Gia đình cũng nên chú ý khả năng hiểu. Trẻ có hiểu tên đồ vật quen thuộc không, có làm theo chỉ dẫn một bước không, có phản ứng khi người lớn gọi không. Nếu trẻ vừa nói ít vừa hiểu lời khó, nên trao đổi sớm hơn.
Kiểm tra nghe là bước không nên bỏ qua
Khi trẻ chậm nói, nghe cần được xem xét. Trẻ có thể nghe một số âm nhưng không nghe rõ lời nói, hoặc nghe không ổn định do vấn đề tai. Gia đình không thể kết luận chỉ dựa vào việc trẻ phản ứng với tiếng lớn.
Nếu trẻ thường không quay lại khi gọi, hay nhìn miệng người nói, mở âm lượng lớn, phát âm khó rõ hoặc từng viêm tai nhiều lần, gia đình nên hỏi bác sĩ về kiểm tra thính lực. Ngay cả khi trẻ đã qua sàng lọc sơ sinh, nghe vẫn có thể thay đổi theo thời gian.
Kiểm tra nghe không phủ nhận các hướng đánh giá khác. Nó giúp tránh bỏ sót một nền tảng quan trọng của phát triển ngôn ngữ.
Song ngữ không nên là lời giải thích duy nhất
Với trẻ sống trong môi trường tiếng Việt và tiếng Nhật, gia đình có thể nghe rằng trẻ chậm nói vì hai ngôn ngữ. Môi trường song ngữ có thể làm biểu hiện ngôn ngữ khác nhau giữa nhà và trường, nhưng không nên dùng song ngữ để giải thích mọi khó khăn.
Gia đình nên xem trẻ giao tiếp trong cả hai ngôn ngữ. Trẻ có hiểu tiếng Việt ở nhà không, có dùng cử chỉ không, có cố gắng tương tác không, giáo viên thấy trẻ phản ứng thế nào với tiếng Nhật. Nếu trẻ gặp khó trong giao tiếp nói chung, cần được xem xét chứ không chỉ chờ vì trẻ đang học hai ngôn ngữ.
Giữ tiếng Việt trong gia đình vẫn rất quan trọng. Một ngôn ngữ gia đình giàu tương tác giúp trẻ có nền kết nối, cảm xúc và văn hóa. Nếu cần hỗ trợ, chuyên viên nên hỏi kỹ bối cảnh ngôn ngữ của trẻ.
Khi nào nên tìm hỗ trợ
Gia đình nên trao đổi với bác sĩ, nhà ngôn ngữ trị liệu hoặc nơi tư vấn phát triển nếu trẻ không đạt nhiều mốc giao tiếp trong độ tuổi, ít phản ứng với âm thanh, ít cử chỉ, không cố gắng giao tiếp, mất kỹ năng đã có, hoặc gia đình vẫn lo dù người khác bảo chờ. Hỏi sớm không có nghĩa là trẻ chắc chắn có rối loạn. Nó giúp gia đình có thông tin rõ hơn.
Trong lúc chờ tư vấn, gia đình có thể tăng cơ hội giao tiếp tự nhiên. Hãy nói theo điều trẻ đang chú ý, chờ trẻ phản ứng, đáp lại cử chỉ của trẻ, đọc sách tranh ngắn, hát, chơi luân phiên và giảm việc hỏi kiểm tra quá nhiều. Trẻ thường học ngôn ngữ tốt hơn trong tương tác có ý nghĩa, không phải trong áp lực phải nói ngay.
Nói muộn là một tín hiệu cần được lắng nghe. Càng hiểu sớm bức tranh giao tiếp của trẻ, gia đình càng có cơ hội hỗ trợ đúng hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả mốc giao tiếp, trẻ nói muộn, nghe và thời điểm nên tìm đánh giá chuyên môn.