Bảng giao tiếp là một dạng AAC có thể đặt trên bàn, treo ở góc lớp, mang ra sân chơi hoặc dùng trong giờ ăn. Trẻ có thể chỉ vào hình, từ hoặc ký hiệu để truyền đạt. Nhưng bảng giao tiếp chỉ thật sự có ích khi được dùng trong hoạt động thật của lớp, không phải vật trang trí trên tường hoặc công cụ chỉ xuất hiện trong giờ trị liệu.
Ở trường, trẻ cần nói nhiều hơn là “con muốn cái gì”. Trẻ cần trả lời, hỏi, từ chối, bình luận, chọn bạn, nói đau, xin nghỉ, báo ồn, tham gia trò chơi và chia sẻ điều mình thích. Nếu bảng không có từ cho những thông điệp này, trẻ sẽ bị giới hạn trong một vài yêu cầu đơn giản.
Bảng cần có từ cho nhiều mục đích
Nếu bảng chỉ có tên đồ vật, trẻ sẽ khó nói những điều như “không”, “nữa”, “khác”, “giúp con”, “con không biết”, “vui”, “ồn”, “dừng lại”. Những từ lõi dùng được trong nhiều tình huống nên có mặt trên bảng, bên cạnh từ riêng của bài học hoặc hoạt động. Từ lõi giúp trẻ giao tiếp xuyên suốt ngày học, không chỉ trong một môn.
Giáo viên có thể dùng bảng khi nói với cả lớp. Trong giờ đọc sách, giáo viên chỉ vào từ “xem”, “thích”, “không”, “ai”, “ở đâu”. Trong giờ chơi, chỉ vào “chơi”, “tới lượt con”, “dừng”, “nữa”. Khi người lớn dùng bảng, trẻ thấy đó là công cụ giao tiếp bình thường. Làm mẫu như vậy quan trọng hơn việc chờ trẻ tự dùng ngay.
Bảng phải ở nơi trẻ dùng được
Bảng cần đặt ở vị trí trẻ tiếp cận được. Nếu bảng chỉ ở góc lớp nhưng trẻ cần giao tiếp ngoài sân, cần có phiên bản mang theo hoặc bảng nhỏ hơn. Nếu bảng nằm trong cặp và chỉ người lớn lấy ra khi hỏi, trẻ khó dùng nó để chủ động nói. Một công cụ giao tiếp không ở trong tầm dùng thì không thật sự là tiếng nói sẵn có của trẻ.
Trường cũng cần nghĩ đến từng hoạt động. Giờ ăn có thể cần từ về thêm, hết, nóng, đau, nghỉ. Sân chơi cần từ về lượt, dừng, nhanh, chậm, giúp. Bài học cần từ về con biết, con chưa hiểu, câu này, khác. Không nhất thiết mỗi nơi có bảng rất phức tạp, nhưng cần đủ từ để trẻ tham gia hoạt động đó.
Bạn học cũng cần được hướng dẫn
Giáo dục hòa nhập không chỉ là cho trẻ có AAC ngồi trong lớp. Bạn học có thể học cách chờ, nhìn vào điều trẻ chỉ, hỏi lại bằng lựa chọn và không giật bảng khỏi tay trẻ. Khi bạn cùng lớp biết cách tương tác, bảng giao tiếp trở thành cầu nối xã hội. Nếu chỉ giáo viên hiểu bảng, trẻ vẫn bị hạn chế trong quan hệ bạn bè.
Giáo viên không cần tiết lộ chẩn đoán của trẻ để dạy cả lớp cách tôn trọng giao tiếp khác nhau. Có thể nói rằng có nhiều cách để giao tiếp: nói, chỉ, viết, dùng hình hoặc thiết bị. Điều quan trọng là chúng ta chờ nhau và xem điều bạn muốn nói. Cách giải thích này bảo vệ riêng tư mà vẫn xây văn hóa lớp học.
Khi bảng ít được dùng, cần xem lại môi trường
Nếu bảng ít được dùng, đừng vội nói trẻ không cần. Cần xem người lớn đã làm mẫu chưa, bảng có đủ từ chưa, trẻ có tiếp cận được không, hoạt động có cơ hội giao tiếp thật không và người lớn có phản hồi khi trẻ chỉ không. Nếu trẻ chỉ được yêu cầu dùng bảng để trả lời đúng, trẻ có thể không thấy bảng giúp mình nói điều mình thật sự muốn.
Gia đình và trường nên thống nhất một số từ, ký hiệu và cách phản hồi. Nếu ở nhà dùng một hệ thống, ở trường dùng hệ thống khác hoàn toàn, trẻ sẽ phải học lại từ đầu trong mỗi môi trường. Bảng giao tiếp tốt không phải bảng đẹp nhất, mà là bảng được dùng thật, được người lớn làm mẫu và được tôn trọng như tiếng nói của trẻ.
Bắt đầu bằng một vài hoạt động có khả năng thành công
Trường không cần đưa bảng giao tiếp vào mọi hoạt động trong một ngày ngay lập tức. Cách thực tế hơn là chọn vài thời điểm có nhiều cơ hội giao tiếp: giờ ăn, đọc sách, chọn hoạt động, sân chơi hoặc lúc trẻ thường cần xin nghỉ. Khi giáo viên và trẻ dùng được bảng trong những thời điểm này, nhà trường có thể mở rộng dần.
Ở giai đoạn đầu, mục tiêu không phải là trẻ dùng thật nhiều biểu tượng. Mục tiêu là trẻ thấy người lớn dùng bảng, thông điệp được phản hồi và bảng ở đúng nơi khi trẻ cần. Một lần trẻ chỉ “không” và người lớn dừng lại để hiểu lý do có thể có giá trị hơn nhiều câu trả lời đúng trong bài học.
Theo dõi việc dùng bảng như một phần của kế hoạch hỗ trợ
Nếu bảng giao tiếp là hỗ trợ chính, nó cần được xem lại như các điều chỉnh khác. Giáo viên và gia đình có thể hỏi: trẻ dùng bảng ở hoạt động nào, từ nào còn thiếu, người lớn có làm mẫu đều không, trẻ có được dùng để từ chối không, bạn học có hiểu không. Những câu hỏi này giúp bảng không bị bỏ quên sau vài tuần.
Khi trẻ tiến bộ, bảng cũng cần thay đổi. Có thể cần thêm từ về cảm xúc, bạn bè, bài học, đau, lựa chọn hoặc câu hỏi. Nếu bảng không phát triển cùng trẻ, công cụ từng hữu ích có thể trở nên quá hẹp. AAC ở trường là một quá trình sống, không phải một tờ giấy hoàn thành một lần.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra AAC, quyền giao tiếp và hỗ trợ trong môi trường giáo dục hòa nhập.