Có lúc trẻ muốn nói nhưng người lớn không hiểu. Trẻ có thể lặp lại to hơn, khóc, bỏ đi, đánh người hoặc im lặng. Trong những lúc đó, vấn đề không chỉ nằm ở trẻ. Người lớn cũng cần có kỹ năng sửa chữa giao tiếp, tức là cùng trẻ tìm cách làm thông điệp rõ hơn.
Sửa chữa giao tiếp giúp trẻ học rằng khi chưa được hiểu, vẫn còn nhiều cách khác để tiếp tục, không cần phải bỏ cuộc hoặc bùng nổ.
Người lớn nên nhận trách nhiệm cùng trẻ
Thay vì nói con nói lại đi nhiều lần, người lớn có thể nói mẹ chưa hiểu, con chỉ cho mẹ nhé. Hoặc hỏi con muốn ăn hay muốn chơi. Nếu trẻ nói một từ không rõ, người lớn có thể đoán thành hai lựa chọn để trẻ xác nhận. Với trẻ biết dùng cử chỉ, có thể mời trẻ chỉ, đưa đồ, dẫn người lớn tới nơi cần.
Điều quan trọng là giọng của người lớn phải bình tĩnh. Nếu người lớn tỏ ra bực, trẻ có thể học rằng giao tiếp là nguy hiểm. Khi trẻ đã cố gắng, cần ghi nhận nỗ lực, kể cả thông điệp chưa rõ.
Với trẻ dùng hình ảnh, bảng giao tiếp hoặc thiết bị AAC, người lớn cần để công cụ ở gần trẻ và phản hồi khi trẻ dùng. Công cụ giao tiếp không có ích nếu chỉ nằm trong cặp hoặc chỉ được dùng trong giờ trị liệu.
Dạy nhiều cách truyền đạt cùng một ý
Trẻ có thể học rằng một thông điệp có nhiều đường đi. Muốn uống nước có thể nói nước, chỉ vào ly, đưa hình nước, kéo tay người lớn đến bình nước hoặc dùng thiết bị. Mục tiêu không phải ép trẻ chọn một cách duy nhất, mà là giúp trẻ có cách hiệu quả trong nhiều tình huống.
Ở trường, giáo viên và bạn cùng lớp cũng cần biết cách chờ, hỏi lại và dùng lựa chọn. Nếu chỉ một người trong gia đình hiểu trẻ, trẻ sẽ khó tham gia ngoài xã hội.
Nếu trẻ thường xuyên bị hiểu nhầm, thất vọng mạnh hoặc hành vi khó xuất hiện khi giao tiếp thất bại, nên trao đổi với nhà ngôn ngữ trị liệu. Đôi khi thay đổi cách người lớn phản hồi có thể giảm rất nhiều căng thẳng cho trẻ.
Người lớn cũng có thể làm mẫu câu sửa chữa giao tiếp cho trẻ. Ví dụ, con nói cách khác nhé, con chỉ cho mẹ, con dùng hình, mẹ đoán sai rồi. Khi những câu này xuất hiện thường xuyên trong tình huống bình tĩnh, trẻ có thêm lựa chọn khi gặp khó. Nếu chỉ dạy lúc trẻ đang khóc hoặc tức giận, trẻ khó học được chiến lược mới.
Ở lớp học, sửa chữa giao tiếp cần bảo vệ phẩm giá của trẻ. Giáo viên không nên yêu cầu trẻ lặp lại trước cả lớp nhiều lần nếu điều đó làm trẻ xấu hổ. Có thể nói riêng, dùng lựa chọn, cho trẻ chỉ vào hình hoặc nhờ người lớn quen thuộc hỗ trợ. Mục tiêu là hiểu thông điệp, không phải bắt trẻ biểu diễn sự khó khăn của mình.
Ghi lại tình huống hay bị đứt giao tiếp
Gia đình và giáo viên có thể quan sát thời điểm nào trẻ thường không được hiểu: khi vội ra khỏi nhà, khi ở lớp ồn, khi cần báo đau, khi chơi với bạn, hoặc khi người lớn hỏi câu quá mở. Những tình huống này cho thấy trẻ cần chiến lược sửa chữa ở đâu trước tiên.
Nếu trẻ chỉ được dạy sửa chữa giao tiếp trong phòng trị liệu, kỹ năng có thể không chuyển sang đời sống. Người lớn nên chọn vài tình huống thật, dùng cùng một tín hiệu và ghi nhận cách trẻ phản ứng. Điều này giúp chuyên viên điều chỉnh AAC, hình ảnh, từ vựng hoặc cách người lớn đặt câu hỏi.
Tránh biến sửa chữa giao tiếp thành bài kiểm tra phát âm
Khi không hiểu trẻ, người lớn dễ yêu cầu trẻ nói lại rõ hơn. Nhưng nếu vấn đề nằm ở khả năng lập câu, chọn từ, lo lắng, môi trường ồn hoặc vận động lời nói, việc bắt lặp lại nhiều lần có thể làm trẻ thất vọng hơn. Sửa chữa giao tiếp nên mở thêm đường, không khóa trẻ vào một cách duy nhất.
Một phản hồi tốt có thể là “mẹ chưa hiểu, con chỉ hoặc đưa hình nhé” thay vì “nói lại cho đúng”. Khi trẻ thấy người lớn cũng thay đổi cách nghe, trẻ học rằng giao tiếp là việc hai bên cùng làm.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra hỗ trợ giao tiếp, ngôn ngữ xã hội và giao tiếp hỗ trợ thay thế.