Nhiều gia đình Việt Nam sống tại Nhật Bản băn khoăn có nên tiếp tục nói tiếng Việt với con khi trẻ đang học tiếng Nhật. Nếu trẻ nói muộn, ít dùng lời ở trường hoặc lẫn hai ngôn ngữ, gia đình càng dễ lo rằng tiếng Việt làm con rối. Một số gia đình vì vậy cố chuyển sang tiếng Nhật dù cha mẹ không thật sự thoải mái.
Ngôn ngữ gia đình không chỉ là công cụ nói chuyện. Đó là ngôn ngữ của tình cảm, chăm sóc, văn hóa, họ hàng và ký ức. Việc hỗ trợ trẻ song ngữ cần nhìn cả phát triển giao tiếp lẫn quan hệ gia đình, không nên vội kết luận rằng bỏ tiếng Việt sẽ giải quyết khó khăn.
Song ngữ không phải nguyên nhân đơn giản của mọi chậm nói
Trẻ học nhiều ngôn ngữ có thể có cách phân bố từ khác trẻ chỉ dùng một ngôn ngữ. Có từ trẻ biết bằng tiếng Việt, có từ biết bằng tiếng Nhật. Khi đánh giá, cần nhìn tổng vốn giao tiếp của trẻ và bối cảnh sử dụng từng ngôn ngữ.
Nếu trẻ có khó khăn ngôn ngữ thật, khó khăn thường xuất hiện ở nhiều ngôn ngữ, dù mức độ có thể khác nhau. Vì vậy, khi trẻ chậm nói hoặc khó hiểu lời, gia đình nên trao đổi với chuyên viên thay vì chỉ tự cắt bỏ một ngôn ngữ.
Nói tiếng Việt ở nhà không làm gia đình thiếu hợp tác với trường Nhật. Ngược lại, khi cha mẹ dùng ngôn ngữ mình thành thạo, trẻ thường nhận được lời nói phong phú, cảm xúc tự nhiên và tương tác chất lượng hơn.
Tiếng Việt giúp trẻ giữ kết nối gia đình
Một đứa trẻ không hiểu tiếng Việt có thể khó nói chuyện với ông bà, họ hàng hoặc cộng đồng Việt. Trẻ cũng có thể mất một phần cách diễn đạt cảm xúc trong gia đình. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, kết nối ổn định với người thân càng quan trọng.
Gia đình có thể duy trì tiếng Việt qua sinh hoạt thật, như ăn cơm, tắm, đọc sách, gọi điện cho ông bà, hát, kể chuyện hoặc cùng nấu ăn. Không cần biến tiếng Việt thành bài học nặng nề. Ngôn ngữ sống trong quan hệ hằng ngày sẽ tự nhiên hơn.
Nếu trẻ trả lời bằng tiếng Nhật khi cha mẹ nói tiếng Việt, không nhất thiết phải sửa ngay. Cha mẹ có thể tiếp tục làm mẫu tiếng Việt nhẹ nhàng và đáp lại ý nghĩa của trẻ. Mục tiêu đầu tiên là duy trì giao tiếp.
Phối hợp với chuyên viên và trường
Khi trẻ được tư vấn hoặc trị liệu, gia đình nên nói rõ trẻ dùng tiếng Việt với ai, tiếng Nhật với ai, hiểu ngôn ngữ nào trong tình huống nào và có khác biệt giữa nhà với trường không. Thông tin này giúp chuyên viên tránh đánh giá trẻ chỉ theo một ngôn ngữ.
Nếu có thể, nên có phiên dịch hoặc chuyên viên hiểu bối cảnh song ngữ. Khi không có, gia đình vẫn có thể chuẩn bị ví dụ bằng tiếng Việt, video ngắn hoặc ghi chú về cách trẻ giao tiếp ở nhà. Những thông tin này rất có giá trị.
Trẻ song ngữ cần được hỗ trợ để giao tiếp trong cả thế giới gia đình và thế giới trường học. Không nên buộc trẻ chọn một bên quá sớm nếu điều đó làm nghèo kết nối của trẻ.
Đánh giá trẻ song ngữ cần hỏi cả hai môi trường
Nếu chuyên viên chỉ nghe trẻ trong tiếng Nhật ở trường, họ có thể không thấy hết khả năng giao tiếp của trẻ. Nếu gia đình chỉ kể trẻ ở nhà bằng tiếng Việt, họ có thể chưa thấy khó khăn trong lớp Nhật. Cần đặt hai bức tranh cạnh nhau: trẻ hiểu gì, nói gì, dùng cử chỉ gì, chơi với ai và khó ở tình huống nào trong từng ngôn ngữ.
Gia đình có thể chuẩn bị video ngắn ở nhà, danh sách từ trẻ dùng bằng tiếng Việt và tiếng Nhật, hoặc ví dụ về câu trẻ hiểu. Những thông tin này giúp tránh kết luận vội rằng trẻ không biết gì chỉ vì trẻ không trả lời trong một ngôn ngữ hoặc một môi trường.
Giữ tiếng Việt cũng giúp trẻ nói về cảm xúc và an toàn
Ngôn ngữ gia đình thường là ngôn ngữ trẻ nghe khi được dỗ dành, được cảnh báo nguy hiểm hoặc được kể chuyện gia đình. Nếu cha mẹ bỏ tiếng Việt nhưng tiếng Nhật của cha mẹ không đủ tự nhiên, trẻ có thể mất đi những cuộc trò chuyện giàu cảm xúc. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, điều này rất đáng tiếc.
Gia đình có thể giữ những câu tiếng Việt quan trọng về an toàn và cảm xúc: đau ở đâu, con cần nghỉ không, con sợ gì, dừng lại, chờ mẹ. Đồng thời, gia đình có thể học các từ tiếng Nhật cần cho trường. Mục tiêu không phải cạnh tranh giữa hai ngôn ngữ, mà là giúp trẻ có nhiều con đường giao tiếp hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả trẻ đa ngôn ngữ, ngôn ngữ gia đình và hỗ trợ giao tiếp cho trẻ học nhiều ngôn ngữ.