Một mục tiêu trị liệu có thể nghe rất đúng trong phòng chuyên môn nhưng lại khó sống trong đời sống gia đình. Cha mẹ có thể không có thời gian, không có dụng cụ, không cùng ngôn ngữ với chuyên viên, phải chăm nhiều con, làm ca dài, hoặc sống trong không gian chật. Cũng có khi mục tiêu không phù hợp với văn hóa sinh hoạt hoặc ưu tiên hiện tại của gia đình.
Khi điều này xảy ra, không nên kết luận gia đình thiếu hợp tác. Cần xem lại mục tiêu. Trị liệu không nên tạo thêm một đời sống giả bên cạnh đời sống thật. Mục tiêu trị liệu chỉ có giá trị khi nó giúp trẻ tham gia tốt hơn trong những tình huống thật mà trẻ và gia đình đang sống.
Mục tiêu tốt phải gắn với hoạt động thật
Nếu mục tiêu là trẻ dùng lời, cử chỉ hoặc AAC để xin đồ, cần hỏi gia đình có những tình huống nào trong ngày phù hợp để luyện. Nếu mục tiêu là tự chăm sóc, cần xem nhà có không gian, thời gian và người hỗ trợ ra sao. Nếu mục tiêu là chờ lượt, có thể luyện trong trò chơi ngắn hay trong bữa ăn, thay vì chỉ luyện trên bàn trị liệu.
Một mục tiêu càng gần đời sống, gia đình càng dễ thấy ý nghĩa. Câu "trẻ tăng giao tiếp" nghe đúng nhưng rộng. Câu "trẻ có một cách xin nghỉ khi quá tải trong bữa ăn và ở lớp" cụ thể hơn, dễ quan sát hơn và có ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn của trẻ.
Chuyên viên nên hỏi mục tiêu này sẽ xuất hiện ở đâu ngoài buổi trị liệu. Nếu không trả lời được, có thể mục tiêu cần được viết lại.
Gia đình cần được hỏi trước khi giao bài tập
Trước khi đề xuất luyện tập tại nhà, chuyên viên nên hỏi thời điểm nào trong ngày dễ thực hiện, ai ở nhà, trẻ mệt nhất lúc nào, phụ huynh muốn ưu tiên điều gì, và điều gì đang quá tải. Câu trả lời có thể làm mục tiêu nhỏ lại, nhưng khả năng duy trì tăng lên.
Gia đình không làm bài tập không luôn nghĩa là họ không quan tâm. Có thể hướng dẫn quá khó, bài tập không phù hợp lịch, cha mẹ chưa hiểu cách làm, hoặc mục tiêu không giải quyết vấn đề họ thấy cấp bách nhất. Nếu chuyên viên chỉ nhắc gia đình cố hơn, khoảng cách giữa phòng trị liệu và đời sống sẽ lớn hơn.
Một mục tiêu nhỏ được làm đều có thể tốt hơn một mục tiêu lớn chỉ tồn tại trên giấy. Sự bền vững là một phần của chất lượng chuyên môn.
Khác biệt văn hóa và ngôn ngữ cần được xem là dữ liệu
Với gia đình Việt Nam tại Nhật Bản, mục tiêu trị liệu có thể đi qua nhiều lớp ngôn ngữ và văn hóa. Chuyên viên có thể dùng thuật ngữ tiếng Nhật, gia đình hiểu một phần, rồi cố thực hiện bằng tiếng Việt ở nhà. Nếu không kiểm tra hiểu, mục tiêu rất dễ bị biến dạng.
Một số mục tiêu cũng cần điều chỉnh theo văn hóa sinh hoạt. Ví dụ, kỳ vọng về bữa ăn, cách chào hỏi, cách trẻ ngủ, quan hệ với ông bà hoặc vai trò của anh chị em có thể khác nhau giữa gia đình. Chuyên viên không cần đồng ý với mọi thói quen, nhưng cần hiểu bối cảnh trước khi đề xuất thay đổi.
Khi có phiên dịch, vẫn nên nói bằng câu ngắn, dùng ví dụ cụ thể và mời gia đình nói lại mục tiêu theo cách của họ. Nếu gia đình không thể giải thích mục tiêu bằng lời của mình, khả năng thực hiện ở nhà sẽ thấp.
Điều chỉnh mục tiêu không phải là hạ thấp kỳ vọng
Khi mục tiêu không hợp, điều chỉnh cách làm không có nghĩa bỏ mục tiêu phát triển. Nó là cách tôn trọng điều kiện thật để trẻ có cơ hội thành công. Một mục tiêu được chia nhỏ, đổi bối cảnh hoặc giảm tần suất có thể vẫn đi về cùng hướng nhưng ít làm gia đình kiệt sức hơn.
Ví dụ, thay vì yêu cầu gia đình luyện giao tiếp trong ba hoạt động mỗi ngày, có thể bắt đầu bằng một hoạt động dễ nhất. Thay vì yêu cầu trẻ tự làm toàn bộ chuỗi mặc đồ, có thể chọn một bước trẻ có khả năng thành công. Thay vì bắt trẻ nói bằng lời trong mọi tình huống, có thể chấp nhận cử chỉ, tranh hoặc AAC như cầu nối.
Kỳ vọng cao không đồng nghĩa với yêu cầu cứng. Kỳ vọng có trách nhiệm là kỳ vọng biết tính đến trẻ thật, gia đình thật và môi trường thật.
Khi gia đình và chuyên viên không cùng ưu tiên
Có lúc chuyên viên muốn tập một kỹ năng nhưng gia đình đang lo điều khác hơn, như giấc ngủ, ăn uống, đi học, an toàn hoặc hành vi sau giờ học. Nếu ưu tiên không được nói ra, mỗi bên sẽ thấy bên kia không hiểu mình. Gia đình có thể nghĩ chuyên viên xa rời đời sống, còn chuyên viên nghĩ gia đình không theo kế hoạch.
Cuộc trao đổi nên bắt đầu bằng câu hỏi điều gì đang làm gia đình mệt nhất, điều gì ảnh hưởng nhiều nhất đến trẻ, và mục tiêu chuyên môn nào có thể giúp phần đó. Đôi khi cần giữ một mục tiêu dài hạn nhưng chọn bước ngắn hạn khác. Đôi khi cần tạm hoãn mục tiêu ít cấp bách để xử lý an toàn hoặc sức khỏe gia đình.
Mục tiêu trị liệu tốt là kết quả của thương lượng có chuyên môn, không phải mệnh lệnh một chiều.
Xem lại mục tiêu định kỳ
Đời sống gia đình thay đổi. Trẻ lớn lên, trường đổi, cha mẹ đổi lịch làm, có em bé mới, chuyển nhà, hoặc trẻ trải qua giai đoạn sức khỏe khó hơn. Mục tiêu từng phù hợp có thể không còn phù hợp sau vài tháng. Vì vậy, kế hoạch trị liệu cần được xem lại định kỳ.
Khi xem lại, nên hỏi mục tiêu còn có ý nghĩa không, gia đình có thực hiện được không, trẻ phản ứng ra sao, có tiến bộ nào trong đời sống thật không, và điều gì cần đổi. Nếu câu trả lời cho nhiều câu hỏi là không, chỉnh kế hoạch là lựa chọn chuyên môn đúng.
Chuyên môn mạnh không nằm ở việc giữ kế hoạch cứng. Nó nằm ở khả năng làm kế hoạch trở nên có ích cho gia đình thật, để trẻ có thêm cơ hội tham gia, giao tiếp và sống dễ chịu hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra thực hành dựa trên chứng cứ, trị liệu và đáp ứng văn hóa.