Vốn từ của trẻ không chỉ tăng khi ngồi học thẻ hình. Trẻ học từ qua đồ vật thật, hành động thật, cảm xúc thật và những cuộc trò chuyện lặp lại trong ngày. Với trẻ chậm nói hoặc khó hiểu lời, sinh hoạt hằng ngày là nơi rất tốt để nuôi ngôn ngữ vì từ ngữ xuất hiện đúng lúc trẻ đang nhìn, chạm, muốn hoặc cảm thấy điều gì đó.
Điều quan trọng không phải là nói thật nhiều. Nói quá dày có thể làm trẻ khó theo kịp. Điều quan trọng là nói đúng lúc, vừa sức và có ý nghĩa với điều trẻ đang chú ý. Ngôn ngữ phát triển tốt hơn khi trẻ được nghe từ trong tương tác vui, an toàn và có lượt qua lại.
Theo sự chú ý của trẻ
Nếu trẻ đang nhìn quả chuối, người lớn có thể nói “chuối vàng”, “bóc vỏ”, “ăn chuối”. Nếu trẻ đang đẩy xe, có thể nói “xe chạy”, “xe dừng”, “xe nhanh”. Từ gắn với điều trẻ đang làm thường dễ hiểu hơn từ xuất hiện trong bài học rời rạc. Khi người lớn theo sự chú ý của trẻ, trẻ cũng dễ cảm thấy cuộc trò chuyện liên quan đến mình.
Gia đình có thể thêm từ mới vào hoạt động quen. Khi tắm, có nước ấm, xà phòng, trơn, lau khô. Khi ăn, có mềm, giòn, nóng, thêm, hết. Khi đi đường, có dừng, chờ, đông, ồn, qua đường. Không cần biến mọi khoảnh khắc thành bài học. Chỉ cần chọn vài từ có ý nghĩa và lặp lại trong tình huống thật.
Mở rộng lời của trẻ thay vì hỏi liên tục
Khi trẻ nói một từ, người lớn có thể thêm một chút. Trẻ nói “bóng”, người lớn nói “bóng to” hoặc “con ném bóng”. Khi trẻ nói “nữa”, người lớn nói “con muốn thêm nước”. Cách mở rộng này cho trẻ mẫu câu tự nhiên mà không làm cuộc trò chuyện bị ngắt. Trẻ không phải bị kiểm tra liên tục bằng câu “đây là gì”.
Hỏi quá nhiều có thể làm trẻ im lặng, nhất là khi trẻ đã khó nói. Người lớn có thể dùng nhiều câu bình luận hơn câu hỏi. Thay vì hỏi “màu gì, cái gì, con nói đi”, có thể nói “xe đỏ chạy nhanh” rồi chờ. Khoảng chờ ngắn sau lời nói của người lớn cho trẻ cơ hội đáp lại bằng âm, cử chỉ, ánh mắt hoặc từ.
Hiểu từ cũng là phát triển
Không cần bắt trẻ lặp lại ngay. Nếu trẻ nghe một từ nhiều lần trong tình huống có ý nghĩa, trẻ có thể hiểu trước khi nói. Hiểu từ là một bước phát triển quan trọng. Một trẻ chưa nói “giày” nhưng biết lấy giày khi chuẩn bị ra ngoài đang cho thấy mình hiểu ngôn ngữ trong sinh hoạt.
Với trẻ song ngữ, gia đình nên giữ ngôn ngữ mà người chăm sóc dùng tự nhiên và ấm áp nhất. Nếu tiếng Việt là ngôn ngữ của gia đình, trẻ cần được nghe tiếng Việt giàu tương tác. Khi cần đánh giá, chuyên viên nên biết trẻ hiểu và dùng từ trong tất cả ngôn ngữ trẻ tiếp xúc, không chỉ ngôn ngữ ở trường.
Đọc sách linh hoạt và vui
Đọc sách giúp vốn từ, nhưng không nhất thiết phải đọc đúng từng chữ từ đầu đến cuối. Gia đình có thể chỉ tranh, nói về điều trẻ thích, liên hệ với đời thật và dừng ở trang trẻ chú ý. Với trẻ khó ngồi lâu, vài phút đọc vui vẫn có giá trị. Nếu trẻ thích lật trang nhanh, người lớn có thể chọn một hình để nói ngắn rồi theo trẻ.
Nếu trẻ hiểu rất ít từ, mất từ đã có, không dùng từ hoặc cử chỉ để giao tiếp, không phản ứng với lời quen, hoặc gia đình lo về nghe, chơi và giao tiếp xã hội, nên tìm tư vấn chuyên môn. Hỗ trợ vốn từ nên đi cùng quan sát nghe, hiểu, chơi, giao tiếp xã hội và môi trường ngôn ngữ của trẻ.
Chọn một vài từ dùng được nhiều lần
Gia đình không cần dạy thật nhiều từ mới trong một ngày. Một cách thực tế hơn là chọn vài từ có thể dùng ở nhiều tình huống, như thêm, hết, mở, đóng, nóng, đau, giúp con, chờ, nữa, không. Những từ này có giá trị vì trẻ có thể dùng để ảnh hưởng đến đời sống của mình, không chỉ gọi tên đồ vật.
Khi một từ xuất hiện ở nhiều nơi, trẻ có cơ hội hiểu sâu hơn. Từ “mở” có thể dùng khi mở cửa, mở hộp, mở sách, mở vòi nước. Từ “hết” có thể dùng khi hết bánh, hết giờ chơi, hết nước. Việc lặp lại linh hoạt giúp trẻ học rằng từ không chỉ thuộc một tấm thẻ, mà thuộc nhiều tình huống thật.
Ghi lại cách trẻ đang hiểu và dùng từ
Để trao đổi với chuyên viên, gia đình có thể ghi ngắn những từ trẻ hiểu, từ trẻ tự nói, từ trẻ chỉ dùng khi được nhắc và từ trẻ dùng bằng cử chỉ hoặc AAC. Cách ghi này giúp nhìn thấy tiến triển mà không chỉ đếm số từ nói ra. Một trẻ chưa nói nhiều nhưng biết chỉ, đưa đồ, nhìn người lớn và chọn giữa hai vật cũng đang phát triển giao tiếp.
Nếu trẻ dùng hai ngôn ngữ, nên ghi cả tiếng Việt, tiếng Nhật hoặc ngôn ngữ khác trẻ nghe hằng ngày. Đánh giá vốn từ chỉ trong một ngôn ngữ có thể làm trẻ bị hiểu thấp hơn khả năng thật. Thông tin từ gia đình giúp chuyên viên nhìn bức tranh ngôn ngữ đầy đủ hơn và đưa ra khuyến nghị phù hợp hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra phát triển vốn từ, can thiệp ngôn ngữ sớm và hỗ trợ gia đình.