Nhiều trẻ gặp khó khăn khi phải dừng một hoạt động đang thích để chuyển sang việc khác. Người lớn có thể thấy trẻ “không nghe lời”, nhưng với trẻ, vấn đề có thể là không biết còn bao lâu, không hiểu việc gì sẽ xảy ra tiếp theo hoặc cơ thể chưa kịp chuẩn bị cho thay đổi.
Đồng hồ trực quan, lịch hình ảnh, thẻ lựa chọn và lời báo trước ngắn gọn là những công cụ giúp thời gian và trình tự trở nên dễ nhìn hơn. Chúng không phải mẹo để kiểm soát trẻ, mà là cách giảm sự bất ngờ trong sinh hoạt.
Trẻ cần nhìn thấy điều người lớn đang nghĩ
Người lớn thường tự hiểu rằng sau khi chơi là tắm, sau khi ăn là đánh răng, hoặc sau năm phút nữa phải ra khỏi nhà. Trẻ nhỏ và trẻ có khó khăn phát triển không phải lúc nào cũng hình dung được chuỗi sự kiện đó. Khi chỉ nghe “nhanh lên” hoặc “sắp xong rồi”, trẻ có thể vẫn không biết mình cần làm gì.
Một hình ảnh đơn giản về việc hiện tại và việc tiếp theo có thể giúp trẻ dự đoán. Đồng hồ trực quan cũng giúp trẻ thấy thời gian đang giảm dần, nhất là khi trẻ chưa hiểu số phút theo cách trừu tượng.
Công cụ chỉ hiệu quả khi đi cùng quan hệ an toàn
Nếu người lớn dùng timer như một lời đe dọa, trẻ có thể sợ công cụ thay vì hiểu công cụ. Ví dụ, khi đồng hồ hết giờ mà người lớn lập tức giật đồ chơi khỏi tay trẻ, lần sau trẻ có thể phản ứng mạnh hơn.
Cách dùng an toàn hơn là báo trước, cho trẻ nhìn công cụ, nói ngắn gọn điều sắp xảy ra và nếu có thể cho trẻ một lựa chọn nhỏ. Trẻ có thể chọn cất xe trước hay cất khối gỗ trước, chọn đi dép màu nào, hoặc chọn mang theo một vật chuyển tiếp. Lựa chọn nhỏ giúp trẻ có cảm giác kiểm soát trong một thay đổi không thể tránh.
Không phải trẻ nào cũng hợp cùng một loại timer
Một số trẻ thích đồng hồ có màu giảm dần. Một số trẻ lại bị cuốn vào nhìn đồng hồ và lo lắng hơn. Một số trẻ cần lịch bằng ảnh thật, trong khi trẻ khác hiểu biểu tượng hoặc chữ. Gia đình nên thử nhỏ, quan sát phản ứng và điều chỉnh.
Nếu trẻ phản ứng mạnh khi hết giờ, vấn đề có thể không nằm ở công cụ. Hoạt động tiếp theo có thể quá khó, quá ồn, quá nhanh hoặc không có ý nghĩa với trẻ. Khi đó, cần xem lại toàn bộ tình huống chứ không chỉ đổi sang một timer đẹp hơn.
Dùng công cụ để xây kỹ năng, không để thay thế lắng nghe
Mục tiêu lâu dài là trẻ dần hiểu trình tự, chuẩn bị tâm lý và có cách giao tiếp khi cần thêm thời gian hoặc cần giúp đỡ. Vì vậy, người lớn có thể dạy trẻ nói, chỉ, đưa thẻ hoặc dùng cử chỉ để báo “con cần nghỉ” hay “thêm một lần nữa”.
Khi công cụ chuyển hoạt động được dùng linh hoạt, trẻ không chỉ chuyển việc nhanh hơn. Trẻ học rằng thay đổi có thể dự đoán được và người lớn sẽ giúp mình đi qua thay đổi đó.
Dạy trẻ dùng công cụ để giao tiếp ngược lại
Timer và lịch hình ảnh không nên chỉ là thứ người lớn dùng để ra lệnh. Trẻ cũng có thể học cách chỉ vào lịch để hỏi việc tiếp theo, đưa thẻ “thêm thời gian”, hoặc báo rằng hoạt động tiếp theo quá khó. Khi trẻ có quyền dùng công cụ để giao tiếp, công cụ trở thành cầu nối hai chiều.
Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ chưa nói tốt. Nếu trẻ chỉ được xem timer hết giờ rồi phải làm theo, phản ứng chống đối có thể tăng. Nếu trẻ có cách xin giúp, chọn bước nhỏ hoặc báo quá tải, chuyển hoạt động có thể an toàn hơn.
Kiểm tra xem vấn đề nằm ở kết thúc hay bắt đầu
Một số trẻ khó vì phải dừng hoạt động yêu thích. Một số trẻ khó vì hoạt động tiếp theo đáng sợ, quá ồn, quá dài hoặc không rõ bắt đầu từ đâu. Hai tình huống này cần cách hỗ trợ khác nhau. Nếu vấn đề nằm ở hoạt động tiếp theo, timer đẹp hơn cũng không đủ.
Gia đình có thể quan sát trẻ phản ứng với hoạt động nào sau khi timer kết thúc. Nếu trẻ chỉ khó trước giờ tắm, bữa ăn hoặc ra khỏi nhà, cần xem lại cảm giác, trình tự và mức hỗ trợ của hoạt động đó. Công cụ chuyển hoạt động tốt phải đi cùng điều chỉnh hoạt động thật.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả hỗ trợ trực quan và hỗ trợ chuyển hoạt động cho trẻ tự kỷ.