Chuẩn bị nghề nghiệp không chỉ là chọn nghề. Với học sinh cần hỗ trợ phát triển, nhiều kỹ năng nền cần được luyện trước khi tốt nghiệp: đến đúng giờ, hiểu nhiệm vụ, báo cáo khi xong, hỏi lại khi không hiểu, nghỉ ngơi đúng cách và quản lý sức khỏe.
Những kỹ năng này nên được dạy trong tình huống thật, không chỉ bằng lời khuyên.
Nếu chỉ nói "sau này phải đi làm", học sinh khó hình dung cần chuẩn bị gì. Việc chuyển tiếp sang tuổi trưởng thành cần được chia thành những kỹ năng quan sát được trong đời sống hằng ngày. Khi gia đình và trường nhìn ra các kỹ năng nhỏ, học sinh cũng dễ thấy mình đang tiến bộ chứ không chỉ bị nhắc về tương lai xa.
Kỹ năng làm việc bắt đầu từ thói quen nhỏ
Một học sinh biết chuẩn bị đồ dùng, xem lịch, hoàn thành một bước việc nhà hoặc báo cho người lớn khi gặp khó đang học kỹ năng liên quan đến công việc. Trường và gia đình có thể giúp em nhìn thấy ý nghĩa này.
Không nên đợi đến năm cuối mới bắt đầu. Kỹ năng nghề nghiệp cần thời gian lặp lại và điều chỉnh.
Thói quen nhỏ cần được luyện trong nhiều bối cảnh. Một em có thể nhớ lịch ở nhà nhưng quên khi đổi phòng học. Một em có thể làm việc tốt khi người lớn đứng cạnh nhưng không biết báo cáo khi người đó đi chỗ khác. Vì vậy, người lớn nên nhìn kỹ điều kiện nào giúp kỹ năng xuất hiện, rồi tăng dần mức tự lập.
Gia đình không cần biến mọi việc nhà thành bài kiểm tra. Có thể bắt đầu bằng một nhiệm vụ có điểm đầu và điểm kết thúc rõ, như chuẩn bị cặp, kiểm tra đồ cần mang, hoàn thành một bước nấu ăn hoặc báo khi đã xong. Điều quan trọng là học sinh hiểu mình đang học cách làm việc theo quy trình.
Báo cáo, liên lạc, trao đổi là kỹ năng cốt lõi
Ở nơi làm việc, người trẻ cần biết khi nào báo đã hoàn thành, khi nào hỏi lại, khi nào nói mình cần nghỉ hoặc cần hướng dẫn rõ hơn. Với người trẻ giao tiếp khó, có thể dùng mẫu câu, thẻ nhắc, ứng dụng hoặc người hỗ trợ.
Việc xin hỗ trợ không phải là yếu kém. Nó là một phần của làm việc an toàn.
Nhiều học sinh cần được dạy câu báo cáo một cách cụ thể. Các em có thể học nói hoặc viết rằng mình đã làm xong, chưa hiểu bước tiếp theo, cần nghỉ năm phút, hoặc cần hướng dẫn bằng hình ảnh. Với học sinh dùng AAC, thẻ nhắc hoặc ứng dụng, từ vựng liên quan đến công việc cần được chuẩn bị trước chứ không đợi đến khi thực tập mới thêm.
Kỹ năng trao đổi cũng bao gồm biết điều gì không nên tự quyết. Nếu nhiệm vụ liên quan đến an toàn, tiền, thông tin cá nhân hoặc máy móc, học sinh cần biết khi nào phải dừng lại và hỏi. Đây không phải là thiếu tự lập; đó là tự lập có ranh giới.
Quản lý sức khỏe là kỹ năng nghề nghiệp
Một số học sinh có thể làm tốt nhiệm vụ nhưng nhanh mệt, đau, lo âu, quá tải cảm giác hoặc khó ngủ trước ngày có hoạt động mới. Nếu bỏ qua sức khỏe, kế hoạch nghề nghiệp dễ thất bại dù học sinh có năng lực. Trường và gia đình nên giúp học sinh nhận ra dấu hiệu cần nghỉ, cần giảm kích thích hoặc cần báo người hỗ trợ.
Kỹ năng này nên được nói bằng ngôn ngữ không làm học sinh xấu hổ. Thay vì "con yếu quá", người lớn có thể nói rằng mỗi người có cách quản lý năng lượng khác nhau. Trong môi trường làm việc, biết chuẩn bị thuốc theo hướng dẫn, mang nước, dùng lịch nghỉ, hoặc báo khi có dấu hiệu bất thường đều là kỹ năng bảo vệ bản thân.
Trải nghiệm thử giúp hiểu mình hơn
Thực tập, tham quan, việc tình nguyện hoặc nhiệm vụ trong trường có thể giúp học sinh biết mình hợp với môi trường nào. Sau trải nghiệm, cần hỏi điều gì dễ, điều gì mệt và điều chỉnh nào giúp em làm tốt hơn.
Chuẩn bị nghề nghiệp tốt không ép học sinh trưởng thành thật nhanh. Nó tạo cơ hội để em hiểu mình trước khi bước vào môi trường người lớn.
Sau mỗi trải nghiệm, người lớn nên ghi lại dữ liệu cụ thể: học sinh hiểu nhiệm vụ bằng cách nào, cần nhắc mấy lần, môi trường có quá ồn không, em có biết báo khi xong không, và em có muốn thử tiếp không. Ghi như vậy giúp tránh kết luận vội rằng học sinh "không hợp đi làm" chỉ vì một nơi không phù hợp.
Gia đình cũng cần hỏi học sinh muốn người lớn hỗ trợ ở mức nào. Khi tốt nghiệp đến gần, vai trò của người lớn nên chuyển dần từ làm thay sang chuẩn bị thông tin, đứng sau và giúp học sinh tự trình bày nhu cầu. Sự chuyển vai này cần thời gian, nên càng bắt đầu sớm càng ít áp lực.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra hỗ trợ thanh thiếu niên khuyết tật và chuyển tiếp sang việc làm.