Chơi là con đường tự nhiên để trẻ học, nhưng trong trị liệu, chơi cần có chủ đích. Nếu chỉ chơi tự do mà không quan sát mục tiêu, buổi trị liệu có thể mất hướng. Nếu biến chơi thành bài tập cứng, trẻ có thể mất hứng thú và cảm giác an toàn.
Điểm cân bằng là dùng chơi để mở cơ hội học, không dùng chơi để che giấu ép buộc.
Mục tiêu cần nằm trong tương tác
Một trò chơi xếp hình có thể dùng để luyện yêu cầu giúp đỡ, chờ lượt, phối hợp tay mắt hoặc giải quyết vấn đề. Một trò chơi vận động có thể dùng để luyện dừng, bắt chước, điều chỉnh cảm giác hoặc giao tiếp bằng cử chỉ.
Chuyên viên cần biết mình đang quan sát kỹ năng nào và hỗ trợ ở mức nào.
Mục tiêu nên được viết đủ cụ thể để nhìn thấy trong trò chơi. Ví dụ, thay vì “cải thiện giao tiếp”, có thể đặt mục tiêu trẻ dùng một cách giao tiếp để xin tiếp tục trò chơi, từ chối hoặc gọi người lớn giúp. Thay vì “tăng vận động tinh”, có thể quan sát trẻ dùng hai tay để mở hộp, gắp vật hoặc xếp khối trong hoạt động trẻ thích.
Khi mục tiêu rõ, chuyên viên có thể linh hoạt mà không mất hướng. Nếu trẻ đổi từ xếp hình sang xe, mục tiêu chờ lượt hoặc yêu cầu giúp vẫn có thể tiếp tục trong trò chơi mới. Điều này khác với việc bỏ mục tiêu; đó là giữ mục tiêu trong hoạt động trẻ còn tham gia được.
Theo sở thích nhưng mở rộng nhẹ
Sở thích của trẻ là điểm bắt đầu tốt. Chuyên viên có thể đi theo chủ đề trẻ thích rồi thêm một bước nhỏ như chia lượt, thay đổi vật liệu, thêm người chơi hoặc tạo cơ hội giao tiếp.
Nếu mở rộng quá nhanh, trẻ có thể mất kiểm soát và từ chối. Chơi có mục tiêu vẫn cần tôn trọng nhịp của trẻ.
Mở rộng nhẹ nghĩa là thêm vừa đủ để trẻ học nhưng chưa bị đẩy ra khỏi vùng an toàn. Nếu trẻ thích tàu chạy một mình, bước đầu có thể là người lớn chạy một tàu song song, sau đó chờ lượt, rồi thêm một nhân vật. Nếu trẻ thích nước, có thể thêm từ “thêm”, “hết”, “đổ” trước khi yêu cầu một chuỗi lời nói dài.
Khi trẻ phản ứng mạnh, chuyên viên cần xem bước mở rộng có quá lớn không. Trẻ từ chối không nhất thiết là không hợp tác; có thể người lớn đã đổi luật quá nhanh hoặc lấy mất phần trẻ dùng để tự điều chỉnh.
Gia đình cần hiểu mục đích của chơi
Phụ huynh đôi khi nghĩ buổi trị liệu chỉ là chơi. Chuyên viên nên giải thích ngắn rằng trong trò chơi, trẻ đang học kỹ năng gì và gia đình có thể tạo cơ hội tương tự ở nhà ra sao.
Khi gia đình hiểu mục tiêu trong chơi, họ dễ hỗ trợ tự nhiên hơn mà không biến nhà thành lớp học.
Ghi dữ liệu mà không phá vỡ trò chơi
Chuyên viên vẫn cần theo dõi tiến triển, nhưng ghi dữ liệu không nên làm trò chơi bị ngắt liên tục. Có thể ghi sau hoạt động, dùng ký hiệu ngắn, hoặc chọn vài cơ hội mục tiêu thay vì ghi mọi hành động. Nếu chuyên viên nhìn giấy nhiều hơn nhìn trẻ, chất lượng tương tác có thể giảm.
Dữ liệu nên trả lời câu hỏi thực tế: trẻ cần bao nhiêu hỗ trợ, trẻ chủ động hơn không, trẻ có dùng kỹ năng trong tình huống tự nhiên hơn không. Những thông tin này hữu ích hơn việc chỉ đếm số lần trẻ làm đúng trong một trò chơi đã bị kiểm soát quá chặt.
Tránh dùng chơi như phần thưởng duy nhất
Nếu chơi chỉ xuất hiện sau khi trẻ hoàn thành bài tập người lớn chọn, trẻ có thể học rằng chơi là phần thưởng, còn học là điều khó chịu. Trong trị liệu trẻ em, chơi có thể là chính môi trường học. Điều này không có nghĩa là mọi hoạt động đều tùy ý trẻ, mà là mục tiêu được lồng trong tương tác có ý nghĩa.
Khi chơi được dùng đúng, trẻ không chỉ làm theo yêu cầu. Trẻ có lý do để giao tiếp, thử, sửa lỗi và quay lại với người lớn. Đó là nền quan trọng cho học tập bền hơn.
Kết thúc bằng điều gia đình có thể thử
Sau buổi trị liệu, chuyên viên nên chọn một tình huống chơi gia đình có thể làm được trong tuần. Ví dụ, lăn bóng ba lượt để luyện chờ, dùng xe để luyện “đi” và “dừng”, hoặc đọc sách tranh để luyện chỉ và bình luận. Hoạt động cần ngắn, rõ và phù hợp với đồ vật gia đình đã có.
Nếu gia đình hiểu rằng mục tiêu nằm trong tương tác, họ sẽ bớt áp lực phải mua đồ chơi trị liệu đặc biệt. Điều quan trọng là người lớn biết chờ, làm mẫu, tạo lượt và đáp lại tín hiệu của trẻ trong trò chơi thật.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra vai trò của chơi, thực hành dựa trên bằng chứng và hỗ trợ phát triển.