Nhiều gia đình Việt Nam ở Nhật Bản băn khoăn có nên tiếp tục nói tiếng Việt ở nhà hay chuyển sang tiếng Nhật để con học tốt hơn. Câu hỏi này thường xuất phát từ lo lắng thật, nhất là khi trẻ chậm nói, ít trả lời ở lớp, học tiếng Nhật chậm hơn bạn, hoặc giáo viên nhận xét trẻ khó diễn đạt. Cha mẹ sợ rằng tiếng Việt làm con rối. Một số người xung quanh cũng có thể khuyên gia đình chỉ dùng tiếng Nhật.
Tuy nhiên, bỏ tiếng Việt không tự động làm tiếng Nhật tốt hơn. Nếu cha mẹ không nói tiếng Nhật tự nhiên, giao tiếp gia đình có thể nghèo đi, trẻ mất cơ hội nghe câu chuyện, cảm xúc và giá trị gia đình bằng ngôn ngữ mà người chăm sóc dùng tốt nhất. Với trẻ song ngữ, điều quan trọng là có đủ tương tác có ý nghĩa, được đánh giá công bằng và được hỗ trợ trong cả bối cảnh gia đình lẫn trường học.
Tiếng Việt ở nhà có thể là nền cho suy nghĩ và quan hệ
Tiếng mẹ đẻ hoặc ngôn ngữ gia đình không chỉ để giao tiếp việc nhỏ. Nó giúp trẻ nghe chuyện, hỏi vì sao, nói cảm xúc, hiểu quan hệ họ hàng, học cách gọi tên trải nghiệm và kết nối với người thân. UNESCO nhấn mạnh vai trò của giáo dục dựa trên ngôn ngữ mẹ đẻ trong học tập và hòa nhập. Trong đời sống gia đình, điều này có nghĩa là trẻ cần một ngôn ngữ đủ giàu để suy nghĩ và cảm nhận, không chỉ vài câu mệnh lệnh.
Nếu cha mẹ chuyển sang tiếng Nhật gượng ép, trẻ có thể nghe được ít câu phức tạp hơn, ít trò chuyện sâu hơn và ít cảm xúc tự nhiên hơn. Một cuộc nói chuyện ấm áp bằng tiếng Việt thường có giá trị phát triển hơn vài câu tiếng Nhật mà cha mẹ không thoải mái. Trẻ có thể học khái niệm bằng tiếng Việt rồi dần nối sang tiếng Nhật khi có cơ hội ở trường.
Điều này không có nghĩa gia đình bỏ mặc tiếng Nhật. Trẻ sống ở Nhật cần tiếng Nhật để học, chơi và tham gia xã hội. Nhưng tiếng Nhật ở trường và tiếng Việt ở nhà không nhất thiết cạnh tranh. Chúng có thể hỗ trợ nhau nếu người lớn biết nối chủ đề, giải thích và kiên nhẫn.
Trường cần biết lịch sử ngôn ngữ của trẻ
Giáo viên sẽ hiểu trẻ tốt hơn nếu biết trẻ dùng tiếng Việt ở nhà, tiếp xúc tiếng Nhật từ khi nào, có đi nhà trẻ ở Nhật không, trẻ hiểu tiếng Việt và tiếng Nhật ở mức nào, và cha mẹ có cần hỗ trợ ngôn ngữ khi trao đổi với trường không. Im lặng trong lớp có thể đến từ nhiều nguyên nhân: trẻ đang học ngôn ngữ, lo lắng, chưa hiểu quy tắc lớp, khó nghe trong môi trường ồn, hoặc có khó khăn phát triển khác.
Không nên vội kết luận trẻ có rối loạn chỉ vì trẻ chưa dùng tiếng Nhật như bạn cùng lớp. Nhưng cũng không nên nói mọi khó khăn đều do song ngữ. Nếu trẻ gặp khó giao tiếp trong cả tiếng Việt và tiếng Nhật, không hiểu hướng dẫn phù hợp với tuổi, khó chơi cùng người khác, hoặc mất kỹ năng, gia đình nên trao đổi với chuyên viên. Đánh giá tốt cần xem cả hai ngôn ngữ và bối cảnh sử dụng.
ASHA lưu ý rằng đa ngôn ngữ không phải là rối loạn giao tiếp, nhưng là yếu tố quan trọng khi có lo lắng về giao tiếp. Với gia đình Việt Nam ở Nhật, điều này có nghĩa là cha mẹ nên nói rõ trẻ mạnh ở ngôn ngữ nào, yếu ở tình huống nào, và ở nhà trẻ giao tiếp ra sao. Thông tin này giúp trường tránh đánh giá trẻ chỉ bằng phần tiếng Nhật đang phát triển.
Cha mẹ có thể nối bài học ở trường bằng tiếng Việt
Một cách thực tế để hỗ trợ trẻ là hỏi trường đang học chủ đề gì, rồi nói chuyện bằng tiếng Việt ở nhà về cùng chủ đề. Nếu lớp học về thời tiết, gia đình có thể nói về mưa, nắng, nóng, lạnh bằng tiếng Việt. Nếu lớp học về rau củ, gia đình có thể nấu ăn và gọi tên nguyên liệu. Nếu trẻ học quy tắc đi tham quan, cha mẹ có thể giải thích bằng tiếng Việt trước để trẻ hiểu ý nghĩa, rồi trẻ gặp lại từ tiếng Nhật ở trường.
Việc này giúp trẻ không phải học hai thế giới tách rời. Khái niệm hiểu bằng tiếng Việt có thể trở thành nền để trẻ học từ tiếng Nhật. Khi trẻ kể chuyện ở trường bằng tiếng Nhật lẫn tiếng Việt, người lớn có thể lắng nghe nội dung trước, rồi thêm từ còn thiếu. Nếu trẻ không nhớ từ tiếng Việt, có thể nói từ tiếng Nhật rồi cha mẹ cung cấp từ tiếng Việt tương ứng, không cần biến thành bài kiểm tra.
Cha mẹ cũng có thể giữ liên lạc với trường bằng cách hỏi những câu cụ thể: trẻ có hiểu hướng dẫn nhóm không, có chơi với bạn không, lúc nào trẻ im lặng, trẻ có cần hình ảnh không, và trường đang dùng từ khóa nào. Những thông tin này hữu ích hơn câu hỏi chung "con có ổn không".
Đừng dùng tiếng Việt như phần thưởng hoặc hình phạt
Một số gia đình vì lo mất tiếng Việt nên yêu cầu trẻ chỉ được trả lời bằng tiếng Việt ở nhà, nếu nói tiếng Nhật thì bị nhắc hoặc chê. Cách này có thể làm trẻ tránh nói. Ngôn ngữ gia đình cần là nơi trẻ được kết nối, không phải nơi bị kiểm tra lòng trung thành. Nếu trẻ trả lời bằng tiếng Nhật, cha mẹ có thể đáp lại bằng tiếng Việt tự nhiên, mở rộng câu và giữ cuộc trò chuyện tiếp tục.
Ngược lại, cũng không nên dùng tiếng Nhật như dấu hiệu trẻ giỏi hơn hoặc văn minh hơn. Nếu người lớn khen trẻ chỉ khi trẻ nói tiếng Nhật, trẻ có thể hiểu rằng tiếng Việt là phần kém giá trị. Trẻ cần thấy cả hai ngôn ngữ đều có chỗ: tiếng Nhật giúp trẻ tham gia trường học, tiếng Việt giúp trẻ giữ quan hệ gia đình và bản sắc.
Với trẻ lớn hơn, nên hỏi trẻ muốn dùng ngôn ngữ nào trong tình huống nào. Có trẻ ngại nói tiếng Việt trước bạn, nhưng vẫn thích nghe cha mẹ kể chuyện. Có trẻ muốn học đọc viết tiếng Việt sau này, không phải ngay bây giờ. Khi trẻ có quyền tham gia quyết định, việc giữ ngôn ngữ bền hơn.
Khi cha mẹ không giỏi tiếng Nhật, vẫn có thể hỗ trợ việc học
Nhiều cha mẹ lo rằng mình không giúp được bài học vì không giỏi tiếng Nhật. Nhưng hỗ trợ học tập không chỉ là sửa bài tiếng Nhật. Cha mẹ có thể giúp trẻ ngủ đủ, chuẩn bị đồ dùng, nói chuyện về chủ đề học bằng tiếng Việt, đọc sách tranh, tạo thói quen hỏi lại khi không hiểu, và giữ liên hệ với giáo viên. Những điều này ảnh hưởng lớn đến việc học.
Nếu bài tập hoặc thông báo của trường khó hiểu, cha mẹ có thể nhờ trường giải thích bằng câu đơn giản hơn, dùng bản dịch hỗ trợ hoặc hỏi người đáng tin cậy. Không nên để trẻ nhỏ trở thành người phiên dịch duy nhất cho những thông tin quan trọng giữa trường và gia đình. Trẻ có thể giúp một số việc đơn giản, nhưng các quyết định về hỗ trợ, đánh giá hoặc vấn đề khó cần người lớn chịu trách nhiệm.
Gia đình cũng nên giữ các từ khóa song ngữ về trường học, sức khỏe và hỗ trợ phát triển. Khi cha mẹ biết cách nói những từ như bài tập, họp phụ huynh, hỗ trợ, nghỉ học, đau, lo lắng, quá tải, trẻ sẽ có cầu nối tốt hơn giữa nhà và trường.
Song ngữ cần sự kiên nhẫn của cả nhà và trường
Trẻ song ngữ không phát triển hai ngôn ngữ theo đường thẳng giống nhau. Có giai đoạn tiếng Nhật tăng nhanh, tiếng Việt chậm lại. Có giai đoạn trẻ quay lại hỏi nhiều về tiếng Việt. Có giai đoạn trẻ im lặng vì đang quan sát. Người lớn cần nhìn tiến trình dài hơn thay vì phản ứng mạnh với từng tuần.
Khi gia đình giữ tiếng Việt bằng quan hệ ấm áp và trường hiểu bối cảnh ngôn ngữ của trẻ, trẻ có nhiều cơ hội phát triển cả học tập lẫn bản sắc. Song ngữ không phải là gánh nặng nếu người lớn không biến nó thành cuộc thi. Nó là nguồn lực cần thời gian, môi trường và cách đánh giá công bằng.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra giáo dục đa ngôn ngữ, tiếng mẹ đẻ và dịch vụ cho trẻ đa ngôn ngữ.