Sau buổi trị liệu, gia đình thường được dặn luyện tập thêm ở nhà. Ý định này đúng, vì kỹ năng của trẻ cần được lặp lại trong đời sống thật. Nhưng nếu hướng dẫn quá dài, quá chuyên môn, cần dụng cụ đặc biệt hoặc không phù hợp lịch sinh hoạt, gia đình dễ bỏ cuộc dù rất muốn hỗ trợ con.
Chương trình luyện tập tại nhà tốt không phải là bản giao việc cho cha mẹ. Nó là cầu nối giữa trị liệu và đời sống của trẻ. Bản này cần giúp gia đình biết làm lúc nào, làm bao lâu, làm để đạt mục tiêu gì, khi nào nên dừng và cần phản hồi lại điều gì cho chuyên viên.
Viết mục tiêu bằng hành động nhìn thấy được
Thay vì ghi "tăng giao tiếp", chuyên viên nên mô tả hành động cụ thể. Ví dụ, trong bữa ăn, gia đình tạo cơ hội để trẻ chọn giữa hai món; khi cần giúp, trẻ dùng lời, cử chỉ, thẻ tranh hoặc AAC để báo; khi hoạt động kết thúc, trẻ có một cách nói "nữa" hoặc "dừng". Mục tiêu càng gần sinh hoạt, gia đình càng dễ nhớ.
Mục tiêu cũng nên nói rõ người lớn sẽ làm gì. Nếu chỉ viết trẻ phải làm gì, phụ huynh có thể biến hoạt động thành kiểm tra. Một hướng dẫn tốt có thể ghi rằng người lớn chờ vài giây, làm mẫu một lần, giảm câu hỏi dồn dập, hoặc chấp nhận mọi cách giao tiếp phù hợp chứ không chỉ lời nói.
Khi mục tiêu được viết bằng hành động nhìn thấy được, buổi trị liệu sau cũng dễ xem lại hơn. Mọi người có thể hỏi trẻ đã dùng tín hiệu mấy lần, tình huống nào dễ hơn, và hỗ trợ nào cần thay đổi.
Chọn hoạt động có sẵn trong ngày
Gia đình không luôn có thời gian thêm một buổi luyện riêng. Vì vậy, chương trình tại nhà nên gắn vào hoạt động đã có: bữa ăn, thay đồ, tắm, đọc sách, dọn đồ chơi, đi siêu thị, chuẩn bị cặp hoặc chơi ngắn trước khi ngủ. Khi bài tập nằm trong nhịp sống thật, khả năng duy trì cao hơn.
Nếu bài tập cần dụng cụ đặc biệt, cần ghi rõ có thể thay bằng vật gì ở nhà. Không nên khiến gia đình nghĩ rằng không có bộ đồ chơi trị liệu thì không thể hỗ trợ trẻ. Một cái thìa, áo khoác, hộp bánh, quả bóng nhỏ hoặc quyển sách quen đôi khi đủ để tạo cơ hội giao tiếp và tự lập.
Chuyên viên nên hỏi gia đình hoạt động nào ít căng nhất. Không nên bắt đầu bằng thời điểm gia đình đã quá tải, như buổi sáng vội đi học hoặc tối muộn khi trẻ mệt, trừ khi chính thời điểm đó là ưu tiên cần hỗ trợ.
Giới hạn số việc cần làm
Một gia đình có thể không thực hiện được năm bài tập mỗi ngày, nhất là khi cha mẹ làm việc dài giờ, có nhiều con hoặc đang xử lý nhiều vấn đề khác. Chuyên viên nên chọn một hoặc hai hoạt động ưu tiên và thống nhất thời điểm dễ làm nhất. Làm ít nhưng đều và đúng mục tiêu thường có giá trị hơn một kế hoạch hoàn hảo trên giấy.
Chương trình cũng nên ghi thời lượng. Ví dụ, thử trong năm đến mười phút, hoặc dừng sau ba lượt thành công. Nếu không có điểm dừng, phụ huynh dễ kéo dài đến khi trẻ quá tải. Một hoạt động ngắn kết thúc tốt giúp trẻ và gia đình muốn thử lại hơn.
Nếu gia đình không làm được, buổi sau không nên bắt đầu bằng trách móc. Cần hỏi điều gì làm khó: thời điểm không hợp, hướng dẫn chưa rõ, trẻ phản ứng mạnh, hay gia đình đang quá mệt. Thông tin này giúp sửa chương trình.
Ghi cách hỗ trợ và cách giảm trợ giúp
Nhiều chương trình tại nhà chỉ ghi mục tiêu mà quên nói cách giúp. Gia đình cần biết nếu trẻ chưa làm được thì người lớn nên làm gì. Có thể làm mẫu, đưa lựa chọn ít hơn, dùng hình ảnh, chờ lâu hơn, hoặc quay lại bước dễ hơn. Nếu phụ huynh không biết cách hỗ trợ, họ có thể nhắc quá nhiều hoặc làm thay trẻ hoàn toàn.
Chương trình cũng nên nói khi nào giảm trợ giúp. Nếu trẻ đã tự chỉ vào thẻ nhiều lần, người lớn có thể chờ lâu hơn trước khi nhắc. Nếu trẻ đã làm được một bước trong chuỗi mặc đồ, có thể giữ bước đó cho trẻ tự làm và giúp ở bước khó hơn. Giảm trợ giúp giúp trẻ không bị phụ thuộc vào lời nhắc.
Điểm này cần viết đơn giản. Gia đình không cần thuật ngữ chuyên môn phức tạp, nhưng cần biết người lớn nên đứng ở đâu trong quá trình học của trẻ.
Ghi điều cần quan sát để phản hồi
Gia đình nên biết cần quan sát điều gì: trẻ thích hay tránh hoạt động, hoạt động mất bao lâu, trẻ có dấu hiệu mệt không, trẻ có tự khởi xướng không, và tình huống nào dễ thành công hơn. Những thông tin này giúp buổi trị liệu sau điều chỉnh chính xác hơn.
Phản hồi không nên chỉ là "đã làm" hoặc "chưa làm". Nếu trẻ không tham gia, đó cũng là dữ liệu. Có thể hoạt động quá khó, mục tiêu chưa có ý nghĩa, hoặc trẻ cần cách giao tiếp khác. Chương trình tại nhà phải có chỗ cho việc học từ thất bại nhỏ.
Một mẫu phản hồi ngắn có thể đủ: hôm nào làm được, tình huống nào, trẻ phản ứng ra sao, phụ huynh thấy khó ở đâu. Không cần tạo thêm gánh nặng giấy tờ nếu gia đình đã rất bận.
Chương trình tại nhà không phải bài kiểm tra cha mẹ
Gia đình dễ cảm thấy mình bị đánh giá nếu bài tập không hoàn thành. Chuyên viên nên nói rõ rằng chương trình tại nhà là công cụ thử nghiệm chung, không phải thước đo tình thương hay năng lực làm cha mẹ. Nếu chương trình làm gia đình thêm căng, nó cần được sửa.
Một chương trình tốt giúp gia đình thấy mình có thể hỗ trợ trẻ trong khoảnh khắc nhỏ hằng ngày. Nó không biến nhà thành phòng trị liệu thứ hai. Khi cầu nối này vừa sức, trẻ có nhiều cơ hội dùng kỹ năng trong đời sống thật, còn gia đình có thêm cảm giác biết mình đang làm gì và vì sao.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra thực hành dựa trên chứng cứ, trị liệu và phối hợp với gia đình.