Một số trẻ nói nhiều nhưng người ngoài khó hiểu. Trẻ có thể bỏ âm, thay âm, nói không rõ, hoặc chỉ người thân quen mới đoán được. Gia đình thường băn khoăn liệu đó có phải giai đoạn bình thường, do trẻ còn nhỏ, do song ngữ, hay cần gặp chuyên viên ngôn ngữ.
Phát âm là một phần của giao tiếp, nhưng không nên nhìn tách rời. Gia đình cần xem trẻ nghe thế nào, hiểu lời ra sao, có dùng câu phù hợp không, người lạ hiểu được bao nhiêu và trẻ có bị bực vì không được hiểu không. Bài viết này không nhằm chẩn đoán, mà giúp gia đình biết nên quan sát gì.
Người nghe nào hiểu được trẻ
Một câu hỏi thực tế là ai hiểu được lời trẻ. Nếu chỉ cha mẹ hiểu, còn giáo viên, bạn bè hoặc người thân ít gặp không hiểu, trẻ có thể gặp khó trong giao tiếp xã hội dù ở nhà vẫn nói nhiều. Mức độ hiểu được lời nói ảnh hưởng đến việc trẻ xin giúp, chơi với bạn và tham gia lớp học.
Gia đình có thể ghi lại những từ hoặc âm thường bị nghe nhầm. Trẻ có bỏ âm cuối không, có thay nhiều âm bằng một âm dễ hơn không, có nói một từ mỗi lần một khác không. Những ví dụ cụ thể giúp nhà ngôn ngữ trị liệu đánh giá tốt hơn so với câu con nói ngọng.
Nếu trẻ khó chịu khi người khác không hiểu, người lớn nên hỗ trợ giao tiếp thay vì chỉ yêu cầu nói lại nhiều lần. Có thể hỏi con chỉ cho mẹ xem, con nói chậm lại, hoặc dùng hình ảnh nếu cần.
Phát âm liên quan đến nghe và vận động lời nói
Trẻ học phát âm bằng cách nghe âm thanh và luyện vận động miệng. Nếu trẻ nghe không rõ, phân biệt âm khó, hoặc có vấn đề vận động lời nói, phát âm có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, khi lo về phát âm, kiểm tra nghe vẫn là một bước quan trọng.
Một số trẻ có lỗi phát âm phù hợp với tuổi và sẽ rõ dần. Một số trẻ cần hỗ trợ vì lỗi nhiều, kéo dài, khác thường hoặc làm người khác khó hiểu đáng kể. Gia đình không nên tự gán tên rối loạn âm lời nói, nhưng có thể đem các quan sát đến chuyên viên.
Nếu trẻ nói rất ít, khó bắt chước âm, nói không nhất quán hoặc có vẻ cố gắng nhiều khi phát âm, cần trao đổi sớm hơn. Những biểu hiện này có thể cần đánh giá kỹ bởi nhà ngôn ngữ trị liệu.
Đừng sửa phát âm bằng áp lực liên tục
Khi trẻ nói không rõ, người lớn dễ bắt trẻ lặp lại cho đúng. Nếu làm quá nhiều, trẻ có thể ngại nói. Việc sửa âm nên phù hợp với tuổi và mục tiêu trị liệu, không biến mọi cuộc trò chuyện thành bài kiểm tra.
Gia đình có thể làm mẫu lại nhẹ nhàng trong câu tự nhiên. Nếu trẻ nói một từ chưa rõ nhưng ý định giao tiếp tốt, người lớn có thể đáp lại ý nghĩa trước, rồi nhắc mẫu đúng. Điều này giúp trẻ vẫn cảm thấy được hiểu.
Khi cần luyện âm cụ thể, chuyên viên sẽ hướng dẫn cách làm. Gia đình không nên tự ép những bài luyện khó nếu chưa hiểu âm nào cần ưu tiên và cách hỗ trợ vận động lời nói.
Song ngữ không nên bị xem là nguyên nhân duy nhất
Trẻ Việt Nam sống ở Nhật có thể phát âm khác nhau giữa tiếng Việt và tiếng Nhật. Một số âm có trong tiếng này nhưng không có trong tiếng kia, và trẻ có thể cần thời gian để phân biệt. Tuy vậy, không nên giải thích mọi khó khăn phát âm bằng song ngữ. Nếu người ngoài thường xuyên không hiểu trẻ trong cả hai ngôn ngữ, hoặc trẻ rất khó bắt chước âm, gia đình nên hỏi chuyên viên.
Khi đi tư vấn, gia đình nên mang ví dụ ở cả tiếng Việt và tiếng Nhật nếu có thể. Trẻ nói rõ hơn với từ quen ở nhà hay với từ học ở trường, lỗi có giống nhau không, người nói tiếng Việt ngoài gia đình có hiểu không. Thông tin này giúp đánh giá công bằng hơn, tránh việc chỉ nhìn trẻ qua một ngôn ngữ.
Mục tiêu là giao tiếp rõ hơn, không phải nói hoàn hảo ngay
Phát âm rõ rất quan trọng, nhưng mục tiêu trước mắt thường là giúp trẻ được hiểu nhiều hơn và ít thất vọng hơn. Gia đình có thể hỗ trợ bằng cách giảm tiếng ồn khi nói chuyện, nhìn mặt trẻ, cho trẻ thời gian, xác nhận lại ý trẻ và dùng hình ảnh khi cần. Nếu người lớn chỉ sửa âm mà không đáp lại nội dung trẻ muốn nói, trẻ có thể mất động lực giao tiếp.
Một cách nhẹ nhàng là người lớn nhắc lại câu của trẻ bằng mẫu rõ hơn trong cuộc trò chuyện. Trẻ nói chưa rõ nhưng muốn kể chuyện vẫn nên được lắng nghe. Khi trẻ cảm thấy lời mình có giá trị, việc luyện phát âm sẽ nằm trong quan hệ giao tiếp tích cực hơn, không phải cuộc kiểm tra liên tục.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả rối loạn âm lời nói, phát âm, nghe và vai trò của nhà ngôn ngữ trị liệu.