Thiết bị phát giọng nói là công cụ AAC có thể phát âm thanh khi trẻ chọn hình, chữ hoặc câu. Công cụ này có thể là thiết bị chuyên dụng hoặc ứng dụng trên máy tính bảng. Với một số trẻ, nó mở ra cơ hội được nghe tiếng nói của mình trong lớp học, ở nhà và ngoài cộng đồng.
Nhưng thiết bị không phải phép màu. Trẻ cần thời gian học, người lớn cần làm mẫu và môi trường cần chấp nhận thiết bị như một tiếng nói thật.
Chọn thiết bị cần nhìn cả cơ thể và môi trường
Một thiết bị phù hợp phải tính đến cách trẻ chạm, nhìn, ngồi, di chuyển, nghe và hiểu. Trẻ có thể cần nút lớn, ít trang hơn, cách truy cập bằng mắt, công tắc hoặc vị trí đặt máy cố định. Nếu trẻ khó mang thiết bị, hay làm rơi hoặc không được phép dùng ở trường, công cụ sẽ bị gián đoạn.
Giọng nói của thiết bị cũng quan trọng. Trẻ nên có giọng phù hợp với tuổi, ngôn ngữ và bản sắc của mình trong khả năng hiện có. Với trẻ Việt Nam ở Nhật Bản, vấn đề tiếng Việt, tiếng Nhật, chữ viết và phát âm cần được bàn kỹ.
Từ vựng không nên chỉ gồm yêu cầu. Trẻ cần từ để bình luận, hỏi, đùa, từ chối, kể, nói cảm xúc và tham gia bài học. Nếu thiết bị chỉ dùng để xin đồ, tiếng nói của trẻ bị thu hẹp.
Thiết bị cần được dùng mỗi ngày
Người lớn nên làm mẫu trên thiết bị hoặc hệ thống tương tự trong tình huống thật. Khi ăn, nói thêm, hết, ngon, không. Khi chơi, nói đi, dừng, nhanh, nữa. Khi buồn, nói mệt, đau, nghỉ. Trẻ không cần bắt chước ngay để việc làm mẫu có giá trị.
Thiết bị cần được sạc, bảo vệ, mang theo và cập nhật. Đây là trách nhiệm của cả nhóm hỗ trợ, không nên đặt lên một mình trẻ. Nếu thiết bị bị cất đi vì sợ hỏng, trẻ mất cơ hội giao tiếp.
Khi trẻ bấm lặp lại, khám phá âm thanh hoặc mở nhiều trang, đó có thể là một phần học công cụ. Người lớn cần phân biệt khám phá với hành vi gây nguy hiểm và hướng trẻ vào giao tiếp có ý nghĩa thay vì cấm toàn bộ.
Thiết bị phát giọng nói cũng cần được xem như đồ dùng thiết yếu, không phải phần thưởng. Nếu trẻ chỉ được dùng khi ngoan hoặc khi làm trị liệu, trẻ mất quyền nói trong lúc khó chịu nhất. Gia đình và trường nên thống nhất thiết bị được mang đến đâu, ai sạc, ai cập nhật từ vựng, ai xử lý khi máy hỏng và trẻ có phương án dự phòng nào như bảng tranh hoặc thẻ chữ.
Với trẻ Việt Nam ở Nhật Bản, thiết bị càng cần được bàn như một hệ thống song ngữ. Trẻ có thể cần tiếng Việt để nói với gia đình và tiếng Nhật để tham gia lớp. Nếu phần mềm chưa hỗ trợ đầy đủ, nhóm hỗ trợ có thể chọn thông điệp cốt lõi bằng hai ngôn ngữ, thêm bảng phụ hoặc dùng giọng ghi âm khi phù hợp. Mục tiêu là trẻ có tiếng nói trong các quan hệ thật, không chỉ trong một môi trường.
Đừng chờ trẻ chứng minh xứng đáng mới cho dùng thiết bị
Một hiểu lầm thường gặp là trẻ phải hiểu hết biểu tượng, ngồi yên hoặc biết làm theo yêu cầu rồi mới được dùng thiết bị phát giọng nói. Thực tế, nhiều trẻ học hệ thống giao tiếp bằng cách được tiếp xúc, được người lớn làm mẫu và được dùng trong tình huống thật. Nếu thiết bị chỉ xuất hiện như phần thưởng hoặc bài kiểm tra, trẻ khó xem đó là tiếng nói của mình.
Người lớn có thể bắt đầu bằng vài thông điệp có giá trị cao trong đời sống: con muốn nữa, con không muốn, giúp con, đau, nghỉ, nhìn kìa. Khi trẻ thấy thiết bị làm người khác hiểu mình, động lực giao tiếp sẽ rõ hơn. Mục tiêu không phải bấm đúng để làm hài lòng người lớn, mà là có quyền tác động lên thế giới bằng giao tiếp.
Cần có kế hoạch khi thiết bị hỏng, hết pin hoặc bị bỏ quên
Thiết bị điện tử luôn có rủi ro kỹ thuật. Nếu hết pin ở trường, rơi vỡ trên đường hoặc bị để quên ở nhà, trẻ không nên mất toàn bộ khả năng giao tiếp. Gia đình và trường nên có bảng giao tiếp dự phòng, thẻ thông điệp quan trọng hoặc cách ra dấu đã thống nhất.
Kế hoạch bảo trì cũng cần rõ ràng. Ai sạc máy mỗi tối, ai cập nhật từ vựng mới, ai sao lưu nội dung, ai liên hệ khi phần mềm lỗi. Nếu trách nhiệm mơ hồ, thiết bị dễ bị cất đi. Một hệ thống AAC bền không chỉ là thiết bị tốt, mà là nhóm người lớn biết giữ cho tiếng nói của trẻ luôn sẵn sàng.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra thiết bị phát giọng nói, AAC và vai trò của người hỗ trợ.