Người lớn thường hỏi trẻ rất nhiều. Đây là gì, màu gì, con đang làm gì, con nói lại đi. Một vài câu hỏi có thể giúp trẻ tham gia, nhưng nếu cả cuộc trò chuyện chỉ toàn câu hỏi, trẻ có thể cảm thấy như đang bị kiểm tra. Với trẻ nói ít hoặc khó xử lý lời nói, câu hỏi liên tục còn làm trẻ im lặng hơn.
Hỗ trợ giao tiếp không phải là ngừng hỏi hoàn toàn. Điều quan trọng là biết khi nào nên hỏi, hỏi kiểu gì, khi nào nên bình luận và khi nào nên chờ. Giao tiếp của trẻ cần không gian để tự xuất hiện, không chỉ là phản ứng trước yêu cầu của người lớn.
Câu hỏi kiểm tra dễ làm cuộc trò chuyện hẹp lại
Câu hỏi kiểm tra là những câu người lớn đã biết câu trả lời, như đây là màu gì hoặc con đếm xem có mấy cái. Những câu này có thể dùng trong một số lúc, nhưng nếu lặp quá nhiều, trẻ học rằng nói chuyện với người lớn là phải trả lời đúng.
Trong khi chơi, thay vì hỏi đây là gì, người lớn có thể bình luận xe chạy nhanh, con mèo ngủ rồi, hoặc tháp cao quá. Bình luận cho trẻ ngôn ngữ để nghe mà không buộc trẻ phải trả lời ngay. Sau đó, người lớn có thể chờ trẻ nhìn, phát âm, chỉ hoặc nói thêm.
Nếu trẻ trả lời sai hoặc không trả lời, đừng biến cuộc trò chuyện thành bài kiểm tra dài. Mục tiêu là kết nối và mở rộng giao tiếp, không phải đo kiến thức trong từng phút.
Câu hỏi mở cần phù hợp với khả năng của trẻ
Câu hỏi mở như con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra có thể rất tốt với trẻ đã có ngôn ngữ đủ. Nhưng với trẻ mới nói vài từ, câu hỏi này có thể quá khó. Khi đó, lựa chọn giữa hai khả năng thường dễ hơn, như con muốn xe hay bóng.
Gia đình nên chọn câu hỏi vừa sức. Với trẻ chưa nói, câu hỏi có thể được trả lời bằng chỉ, nhìn hoặc đưa tay. Với trẻ nói câu ngắn, người lớn có thể hỏi con muốn gì tiếp theo. Với trẻ nói tốt hơn, có thể hỏi vì sao con thích trò này.
Một câu hỏi tốt không phải câu hỏi phức tạp nhất, mà là câu hỏi giúp trẻ tham gia thành công hơn.
Chờ sau câu hỏi là phần rất quan trọng
Nhiều người lớn hỏi xong rồi tự trả lời ngay vì sợ im lặng. Nhưng trẻ cần thời gian nghe, hiểu, nghĩ và chuẩn bị phản ứng. Nếu người lớn lấp kín khoảng chờ, trẻ không có cơ hội chủ động.
Sau khi hỏi, gia đình có thể chờ vài giây với nét mặt mời gọi. Nếu trẻ phản ứng bằng cử chỉ hoặc âm thanh, hãy xem đó là câu trả lời và đáp lại. Không phải câu trả lời nào cũng cần là lời nói hoàn chỉnh.
Nếu trẻ không phản ứng, người lớn có thể giảm độ khó bằng cách đưa lựa chọn, làm mẫu hoặc chuyển sang bình luận. Chờ không phải là gây áp lực; chờ là trao cơ hội.
Giao tiếp cần nhiều hơn câu hỏi
Một cuộc trò chuyện tự nhiên có câu hỏi, câu bình luận, cảm xúc, chờ đợi, bắt chước và cùng vui. Nếu gia đình chỉ tập trung vào việc hỏi để trẻ nói, trẻ có thể bỏ lỡ niềm vui của giao tiếp.
Gia đình có thể thử trong một hoạt động ngắn: hỏi ít hơn, bình luận nhiều hơn và đáp lại mọi tín hiệu của trẻ. Khi trẻ thấy người lớn thật sự theo điều mình đang chú ý, trẻ thường có nhiều lý do hơn để nhìn, chỉ, phát âm hoặc nói.
Câu hỏi tốt là câu hỏi mở cửa. Nếu câu hỏi làm trẻ đóng lại, có lẽ đã đến lúc người lớn nói ít hơn một chút và lắng nghe nhiều hơn.
Chọn câu hỏi theo mục đích giao tiếp
Trước khi hỏi, người lớn có thể tự hỏi mình đang muốn điều gì: kiểm tra kiến thức, mời trẻ chọn, hiểu cảm xúc của trẻ, hay mở rộng trò chơi. Nếu mục đích là mời trẻ tham gia, câu hỏi nên gần với điều trẻ đang chú ý. Nếu trẻ đang nhìn xe, câu hỏi về màu xe có thể ít tự nhiên hơn lời mời “xe đi đâu tiếp?” hoặc lựa chọn “xe vào gara hay lên cầu?”.
Với trẻ dùng AAC, cử chỉ hoặc thẻ hình, câu hỏi cũng cần cho trẻ đủ cách trả lời. Một câu hỏi chỉ chấp nhận lời nói có thể làm trẻ mất cơ hội giao tiếp dù trẻ đã thể hiện bằng mắt, tay hoặc thiết bị. Người lớn nên đáp lại hình thức giao tiếp trẻ đang có, rồi làm mẫu thêm nếu muốn mở rộng.
Sửa cách hỏi trong những lúc căng thẳng
Khi trẻ đang khóc, quá tải hoặc chuyển hoạt động khó, nhiều câu hỏi liên tiếp như “vì sao con khóc”, “con muốn gì”, “nói đi” có thể làm trẻ rối hơn. Lúc này, câu hỏi nên ngắn và có lựa chọn rõ, hoặc tạm chuyển sang bình luận an toàn: “con đang khó”, “mình nghỉ một chút”, “con muốn nước hay ôm gối?”. Khi hệ thần kinh của trẻ bình tĩnh hơn, trẻ mới có thể trả lời tốt hơn.
Gia đình có thể thống nhất vài câu dùng trong lúc căng thẳng để mọi người không nói quá nhiều. Với trẻ cần hỗ trợ giao tiếp, giọng nói, nét mặt và khoảng chờ của người lớn quan trọng không kém nội dung câu hỏi. Cách hỏi tốt giúp trẻ cảm thấy được hiểu trước khi phải giải thích.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả giao tiếp xã hội, đọc sách tương tác, lời nói của người chăm sóc và cách hỗ trợ trẻ trong tương tác.