Khi trẻ la hét, đánh bạn, ném đồ hoặc bỏ chạy, người lớn rất dễ muốn xử lý thật nhanh. Trong những tình huống căng thẳng, hình phạt có vẻ tạo cảm giác kiểm soát ngay lập tức. Nhưng với trẻ cần hỗ trợ phát triển, dựa vào hình phạt thường làm vấn đề sâu hơn.
Hình phạt có thể làm hành vi giảm trong một lúc, nhưng không nhất thiết dạy trẻ kỹ năng mới. Trẻ có thể chỉ học rằng người lớn đáng sợ, cảm xúc của mình không được lắng nghe, hoặc cần che giấu khó khăn cho đến khi không chịu nổi nữa.
Hành vi khó thường là tín hiệu
Một hành vi gây nguy cơ cần được xử lý để bảo vệ an toàn. Tuy nhiên, sau khi tình huống đã ổn, người lớn cần hỏi hành vi đó đang nói điều gì. Trẻ có thể không hiểu yêu cầu, bị đau, bị quá tải cảm giác, muốn thoát khỏi nhiệm vụ quá khó, không có từ để xin giúp đỡ hoặc chưa biết cách chờ.
Nếu chỉ phạt, tín hiệu bị dập tắt nhưng nguyên nhân vẫn còn. Lần sau trẻ có thể phản ứng mạnh hơn, hoặc chuyển sang cách khác khó nhận biết hơn như im lặng, thu mình, né tránh trường học.
Hình phạt dễ làm tổn thương quan hệ
Các cách như mắng trước đám đông, cô lập kéo dài, tước đồ vật yêu thích mà không giải thích, hoặc bắt trẻ xin lỗi khi chưa bình tĩnh có thể làm trẻ xấu hổ. Với một số trẻ, trải nghiệm bị phạt lặp lại còn khiến trẻ sợ người lớn và mất niềm tin vào nơi hỗ trợ.
Điều này không có nghĩa là người lớn bỏ qua giới hạn. Trẻ vẫn cần biết hành vi nào không an toàn. Nhưng giới hạn nên đi cùng hỗ trợ bình tĩnh, giải thích ngắn, giảm kích thích và dạy cách thay thế khi trẻ đã sẵn sàng học.
Dạy hành vi thay thế quan trọng hơn dập hành vi
Nếu trẻ ném đồ để thoát khỏi tiếng ồn, trẻ cần một cách báo “ồn quá” hoặc một nơi nghỉ an toàn. Nếu trẻ đánh bạn để lấy đồ chơi, trẻ cần học cách chờ lượt, xin đổi hoặc nhờ người lớn. Nếu trẻ bỏ chạy khi chuyển hoạt động, trẻ cần lịch rõ hơn, báo trước và một bước chuyển nhỏ hơn.
Cách làm này thường chậm hơn việc phạt ngay, nhưng nó xây kỹ năng thật. Khi trẻ có cách giao tiếp hiệu quả hơn, hành vi nguy cơ mới có cơ hội giảm bền vững.
Khi hành vi nguy hiểm lặp lại
Nếu hành vi có nguy cơ gây hại cho trẻ hoặc người khác, gia đình không nên tự xử lý một mình. Cần trao đổi với chuyên viên, trường học, bác sĩ hoặc nhà tâm lý để đánh giá yếu tố sức khỏe, môi trường, giao tiếp và cảm giác. Với hành vi nghiêm trọng, kế hoạch an toàn cần được viết rõ và mọi người liên quan phải hiểu cùng một cách.
Một nguyên tắc quan trọng là bảo vệ an toàn mà vẫn giữ phẩm giá của trẻ. Trẻ không cần bị làm đau hoặc làm nhục để học điều đúng.
Phân biệt hậu quả tự nhiên và hình phạt làm nhục
Không phải mọi giới hạn đều là hình phạt. Nếu trẻ ném đồ nguy hiểm, người lớn cần cất vật đó đi và bảo vệ người xung quanh. Nếu trẻ làm đổ nước, trẻ có thể cùng lau khi đã bình tĩnh. Những hậu quả này liên quan trực tiếp đến an toàn và sửa chữa tình huống.
Điều cần tránh là hậu quả không liên quan, kéo dài, làm trẻ xấu hổ hoặc chỉ nhằm khiến trẻ sợ. Khi trẻ không hiểu mối liên hệ giữa hành vi và phản ứng của người lớn, trẻ khó học kỹ năng mới. Với trẻ có khó khăn ngôn ngữ, cảm giác hoặc chú ý, điều này càng dễ xảy ra.
Người lớn cũng cần kế hoạch khi căng thẳng
Trong khủng hoảng, cha mẹ và giáo viên cũng có thể quá tải. Một kế hoạch hỗ trợ hành vi chỉ nói về trẻ mà không nói về người lớn sẽ khó bền. Người lớn cần biết khi nào nên lùi lại, ai có thể thay phiên, câu nói ngắn nào nên dùng và điều gì mình không nên làm khi đang giận.
Nếu người lớn thường xuyên phải dùng đến mắng, phạt hoặc giữ trẻ bằng sức, đó là dấu hiệu hệ thống hỗ trợ đang thiếu. Cần xem lại môi trường, yêu cầu, giao tiếp, sức khỏe và nguồn lực của người chăm sóc.
Dạy sửa chữa quan hệ sau hành vi khó
Khi trẻ làm đau người khác hoặc làm hỏng đồ, người lớn có thể dạy cách sửa chữa sau khi trẻ bình tĩnh. Sửa chữa có thể là giúp dọn, nói hoặc thể hiện xin lỗi theo cách phù hợp, kiểm tra người bị ảnh hưởng, hoặc cùng lập kế hoạch lần sau. Điều này khác với ép trẻ xin lỗi ngay khi trẻ còn quá tải.
Mục tiêu là giúp trẻ hiểu tác động của hành vi và có cách làm tốt hơn, không phải làm trẻ thấy mình là người xấu. Trẻ học trách nhiệm tốt hơn khi vẫn cảm thấy mình có thể được hướng dẫn và quay lại quan hệ an toàn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra khuyến nghị về hành vi thách thức, đánh giá chức năng và hỗ trợ an toàn.