Trẻ gốc Việt sống ở Nhật Bản có thể lớn lên giữa nhiều thế giới: gia đình Việt Nam, trường học Nhật Bản, bạn bè đa dạng, cộng đồng người Việt và những hình ảnh xã hội về "người nước ngoài". Một số trẻ đi qua khá nhẹ nhàng. Một số trẻ lại gặp những câu hỏi, ánh nhìn, lời trêu hoặc sự tò mò lặp đi lặp lại khiến mình thấy khác biệt. Có trẻ bị hỏi "con đến từ đâu thật sự", bị khen tiếng Nhật theo cách làm mình thấy không thuộc về, hoặc bị gọi bằng biệt danh liên quan đến quốc tịch.
Những trải nghiệm này không phải lúc nào cũng là sự phân biệt rõ ràng và cố ý. Chính vì vậy, người lớn dễ bỏ qua. Nhưng với trẻ, điều quan trọng không chỉ là người kia có ý xấu hay không. Điều quan trọng là trẻ cảm thấy thế nào, trải nghiệm đó lặp lại bao nhiêu lần, và người lớn có tin lời trẻ hay không.
Những câu hỏi nhỏ có thể thành gánh nặng khi lặp lại
Một câu hỏi tò mò có thể không làm trẻ tổn thương nếu xảy ra một lần và được hỏi với sự tôn trọng. Nhưng nếu ngày nào trẻ cũng phải giải thích tên, quốc tịch, tiếng nói, hộp cơm, màu da hoặc vì sao cha mẹ nói tiếng Việt, trẻ có thể mệt. Trẻ có thể cảm thấy mình luôn phải đại diện cho một nhóm, luôn phải chứng minh mình thuộc về lớp học, hoặc luôn bị nhìn trước hết như "người nước ngoài".
Người lớn thường phản ứng bằng câu "người ta không có ý xấu đâu". Câu này có thể đúng một phần, nhưng nếu dùng để kết thúc cuộc trò chuyện, trẻ sẽ học rằng cảm giác của mình không quan trọng. Một phản ứng tốt hơn là hỏi trẻ nghe câu đó thấy thế nào, chuyện này có thường xảy ra không, con muốn người lớn giúp ra sao, và con có muốn tự nói hay muốn người lớn can thiệp.
Trẻ không cần được dạy phải chịu đựng mọi câu nói khó chịu để tỏ ra mạnh mẽ. Trẻ cần học rằng cảm giác khó chịu của mình đáng được lắng nghe, và có những cách an toàn để phản hồi.
Khó khăn phát triển có thể bị hiểu sai qua lăng kính văn hóa
Nếu trẻ vừa là trẻ gốc Việt vừa có nhu cầu hỗ trợ phát triển, nguy cơ hiểu sai có thể tăng. Một trẻ im lặng trong lớp có thể bị xem là chưa quen tiếng Nhật, trong khi cũng có thể có lo âu, khó khăn ngôn ngữ, nghe kém hoặc tự kỷ. Một trẻ phản ứng mạnh khi bị trêu có thể bị xem là "nhạy cảm vì khác văn hóa", trong khi trẻ đang chịu nhiều lần bị loại ra. Một trẻ khó làm theo hướng dẫn có thể bị quy về gia đình dùng tiếng Việt, trong khi cần đánh giá phát triển cẩn thận hơn.
Ngược lại, cũng không nên giải thích mọi khó khăn bằng chẩn đoán và bỏ qua trải nghiệm phân biệt. Trẻ có ADHD, tự kỷ hoặc chậm ngôn ngữ vẫn có thể bị tổn thương vì lời trêu liên quan đến gốc gác. Hỗ trợ tốt cần nhìn cả hai lớp: nhu cầu phát triển cá nhân và môi trường xã hội xung quanh trẻ.
Khi đánh giá hoặc họp trường, gia đình và chuyên viên nên hỏi: trẻ dùng ngôn ngữ nào ở đâu, trẻ có từng bị trêu hoặc bị loại ra không, trẻ phản ứng thế nào với những câu hỏi về gốc gác, và người lớn trong lớp đã làm gì. Những thông tin này giúp tránh kết luận quá nhanh.
Trường học cần can thiệp trước khi chuyện trở thành bắt nạt rõ ràng
Không nên chờ đến khi có bạo lực hoặc sự việc nghiêm trọng mới xem đây là vấn đề. Những lời trêu nhỏ, bắt chước giọng, đọc sai tên cố ý, bình luận về ngoại hình hoặc câu hỏi lặp lại về quốc tịch có thể tạo môi trường không an toàn. Nếu giáo viên cười theo hoặc im lặng, trẻ có thể hiểu rằng người lớn cho phép.
Can thiệp không cần luôn nặng nề, nhưng cần rõ ràng. Giáo viên có thể nói rằng tên, ngôn ngữ và gia đình của mỗi bạn cần được tôn trọng. Khi cả lớp học về sự đa dạng, không nên đặt một trẻ gốc Việt làm người đại diện cho cả Việt Nam nếu trẻ không muốn. Sự khác biệt nên được bình thường hóa qua nhiều câu chuyện, không biến một trẻ thành bài học sống.
Trường cũng nên tạo đường báo tin an toàn. Trẻ cần biết có thể nói với ai nếu bị trêu, và người đó sẽ không làm mọi thứ to lên theo cách khiến trẻ xấu hổ hơn. Với trẻ giao tiếp khó, giáo viên cần quan sát cả hành vi: trẻ né một nhóm bạn, không muốn đến trường, đau bụng trước giờ học hoặc im lặng hơn sau giờ ra chơi.
Gia đình có thể mở cuộc trò chuyện mà không làm trẻ sợ thêm
Cha mẹ có thể muốn bảo vệ con bằng cách hỏi dồn, giận dữ hoặc khuyên con phải đáp trả mạnh. Nhưng trẻ có thể cần một không gian nhẹ hơn để kể. Gia đình có thể hỏi hôm nay có ai nói điều gì làm con khó chịu không, ở trường có lúc nào con thấy mình khác bạn không, con muốn người lớn làm gì nếu chuyện đó xảy ra lại. Nếu trẻ không muốn kể ngay, cha mẹ có thể nói rằng khi nào con muốn nói thì cha mẹ sẽ nghe.
Cha mẹ cũng có thể giúp trẻ có vài câu phản hồi ngắn. Ví dụ, trẻ có thể nói "mình sinh ra/lớn lên ở đây và gia đình mình là người Việt", hoặc "mình không thích bạn gọi mình như vậy". Với trẻ nhỏ hoặc trẻ có khó khăn giao tiếp, người lớn có thể thống nhất với giáo viên cách hỗ trợ thay vì yêu cầu trẻ tự xử lý.
Quan trọng là trẻ không cảm thấy mình phải chọn giữa việc im lặng chịu đựng và làm mọi chuyện thành xung đột lớn. Người lớn có thể giúp trẻ có nhiều mức phản ứng: nói với bạn, nói với giáo viên, nhờ cha mẹ trao đổi, hoặc ghi lại sự việc nếu lặp lại.
Bản sắc của trẻ cần được nhìn rộng hơn nguồn gốc
Trẻ gốc Việt không chỉ là "trẻ Việt Nam ở Nhật". Trẻ còn có sở thích, tính cách, năng lực, khó khăn, bạn bè, ước mơ và cách tự hiểu riêng. Khi người lớn chỉ nói về nguồn gốc của trẻ, dù theo hướng khen hay chê, trẻ vẫn có thể bị thu hẹp. Một môi trường tốt cho trẻ là nơi gốc gác được tôn trọng nhưng không phải điều duy nhất xác định trẻ.
Gia đình và trường học có thể giúp trẻ thấy nhiều cách thuộc về. Trẻ có thể giữ tiếng Việt ở nhà, dùng tiếng Nhật ở trường, thích món ăn Việt, thích hoạt động Nhật, có bạn từ nhiều nền tảng và không cần trả lời bản sắc bằng một câu duy nhất. Trẻ cần được phép thay đổi cách hiểu về mình theo tuổi.
Khi trẻ được tin, được bảo vệ khỏi lời trêu và được nhìn như một con người trọn vẹn, cảm giác thuộc về sẽ vững hơn. Đó là một phần của hỗ trợ phát triển, vì trẻ chỉ học và giao tiếp tốt khi môi trường đủ an toàn để trẻ xuất hiện như chính mình.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra phân biệt đối xử, quyền trẻ em và đáp ứng văn hóa.