Chú ý chung là khi trẻ và một người khác cùng hướng sự chú ý đến một đồ vật, sự kiện hoặc hoạt động, và có một sự chia sẻ nào đó giữa hai người. Ví dụ, trẻ nhìn chiếc máy bay, quay sang nhìn mẹ rồi lại nhìn máy bay; hoặc trẻ chỉ vào con chó để người lớn cùng nhìn. Đây là một nền tảng quan trọng của giao tiếp.
Chú ý chung không chỉ là nhìn vào mắt. Một số trẻ chia sẻ sự chú ý bằng ánh mắt, một số bằng chỉ tay, đưa đồ, âm thanh, nét mặt hoặc kéo người lớn lại gần. Gia đình cần nhìn nhiều cách trẻ kết nối, thay vì chỉ kiểm tra một hành vi đơn lẻ.
Chia sẻ khác với chỉ xin đồ
Trẻ có thể giao tiếp để yêu cầu, như kéo tay người lớn đến tủ bánh. Điều đó rất quan trọng. Nhưng chú ý chung thường liên quan đến việc chia sẻ trải nghiệm, như cho người lớn xem một món đồ thú vị, cười cùng trong trò chơi hoặc nhìn người lớn để xem họ có thấy điều mình thấy không.
Nếu trẻ chỉ giao tiếp khi cần lấy đồ, gia đình có thể tạo thêm khoảnh khắc chia sẻ. Khi thấy bong bóng bay, xe chạy hoặc tiếng chim, người lớn có thể dừng lại, chỉ, nói ngắn và chờ phản ứng của trẻ. Mục tiêu không phải bắt trẻ nhìn ngay, mà là mở cơ hội để cùng chú ý.
Những khoảnh khắc này thường rất nhỏ. Nhưng chúng là nơi ngôn ngữ, cảm xúc và quan hệ phát triển cùng nhau.
Chơi là môi trường tự nhiên để xây chú ý chung
Trong trò chơi, người lớn có thể đi theo điều trẻ đang thích. Nếu trẻ thích xe, người lớn có thể đẩy xe, chờ trẻ nhìn hoặc phát âm, rồi làm tiếp. Nếu trẻ thích ú òa, người lớn có thể tạm dừng trước khoảnh khắc vui để trẻ có cơ hội nhìn, cười hoặc yêu cầu tiếp.
Điều quan trọng là không biến chơi thành kiểm tra. Nếu người lớn liên tục hỏi đây là gì, màu gì, con nói đi, trẻ có thể ít muốn chia sẻ hơn. Chú ý chung phát triển tốt hơn khi người lớn tham gia vào niềm vui của trẻ và thêm ngôn ngữ vừa đủ.
Một số trẻ cần người lớn làm chậm lại. Nếu hoạt động diễn ra quá nhanh, trẻ không có thời gian nhìn, chờ hoặc phản ứng. Dừng ngắn và chờ là một kỹ năng rất hữu ích của người lớn.
Khi chú ý chung ít xuất hiện
Nếu trẻ ít chỉ để chia sẻ, ít nhìn người lớn trong lúc chơi, ít cho người khác xem đồ, hoặc dường như chơi rất riêng mà khó mời người khác tham gia, gia đình nên ghi nhận và trao đổi khi tư vấn phát triển. Chú ý chung là một trong nhiều thông tin về giao tiếp xã hội, không phải tiêu chí duy nhất để kết luận.
Gia đình có thể chuẩn bị ví dụ cụ thể: trẻ làm gì khi thấy thứ thú vị, trẻ có đưa đồ cho người lớn không, có bắt chước trò chơi không, có nhìn theo khi người lớn chỉ không. Những ví dụ này giúp chuyên viên hiểu hơn so với câu chung chung như con không giao tiếp.
Hỗ trợ chú ý chung không phải ép trẻ nhìn mắt. Đó là xây những khoảnh khắc trẻ và người lớn cùng ở trong một trải nghiệm, theo cách trẻ có thể tham gia.
Người lớn cần tạo lý do để trẻ muốn chia sẻ
Trẻ sẽ dễ chia sẻ sự chú ý hơn khi điều xảy ra thật sự thú vị với trẻ. Nếu người lớn chỉ cầm đồ vật trước mặt và yêu cầu nhìn đi, trẻ có thể thấy đó là bài kiểm tra. Nhưng nếu người lớn làm chiếc xe biến mất rồi xuất hiện, thổi bong bóng, dừng bài hát ở đoạn vui hoặc làm một âm thanh bất ngờ vừa phải, trẻ có lý do tự nhiên để nhìn, cười, chỉ hoặc yêu cầu tiếp.
Điểm tinh tế là người lớn không nên làm quá nhanh. Sau khoảnh khắc thú vị, hãy chờ một chút để trẻ có cơ hội phản ứng. Một cái nhìn thoáng, một âm thanh nhỏ, một bàn tay đưa ra hoặc một nụ cười đều có thể là tín hiệu chia sẻ. Khi người lớn nhận ra và đáp lại, trẻ học rằng giao tiếp với người khác làm trò chơi vui hơn.
Với trẻ dùng AAC hoặc ít lời, chú ý chung vẫn có thể phát triển
Trẻ không cần nói rõ mới có thể chia sẻ chú ý. Trẻ có thể đưa hình, bấm thiết bị để nói nhìn kìa, kéo tay người lớn đến cửa sổ, hoặc chọn lại bài hát muốn nghe cùng. Nếu hệ thống AAC của trẻ chỉ có từ xin đồ, gia đình nên thêm các thông điệp để bình luận và chia sẻ như hay quá, nhìn này, nữa, con thích, không thích.
Ở trẻ song ngữ, người lớn có thể dùng tiếng Việt ở nhà và tiếng Nhật ở lớp để gọi tên cùng một trải nghiệm. Điều quan trọng là trẻ có người cùng tham gia, cùng chờ và cùng vui. Chú ý chung không thuộc riêng một ngôn ngữ; nó nằm trong quan hệ và trải nghiệm được chia sẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả chú ý chung, giao tiếp xã hội, cử chỉ và phát triển giao tiếp trong chơi.