Gia đình sống giữa Nhật Bản và Việt Nam thường phải nối nhiều hệ thống cùng lúc. Trẻ có thể chuyển trường, đổi ngôn ngữ học tập, thay đổi dịch vụ hỗ trợ, gặp bác sĩ mới, sống gần hoặc xa họ hàng, và phải thích nghi với quy tắc xã hội khác. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, mỗi lần di chuyển không chỉ là chuyện giấy tờ. Đó là sự thay đổi lớn về cơ thể, cảm giác, ngôn ngữ, quan hệ và quyền được hiểu.
Lộ trình đọc về di chuyển giữa hai nước nên đi từ việc giữ thông tin liên tục, chuẩn bị trường học và y tế, đến bảo vệ tiếng nói và bản sắc của trẻ. Không nên giả định rằng dịch vụ ở hai nước sẽ tự nối với nhau. Gia đình cần chủ động tạo cây cầu thông tin, nhưng cây cầu đó phải vừa sức và tôn trọng quyền riêng tư của trẻ.
Bắt đầu bằng hồ sơ có thể mang theo
Nhóm bài nên đọc trước là các bài về hồ sơ trị liệu, hồ sơ trường học, thư mục số, bản tóm tắt điểm mạnh và nhu cầu, giấy tờ dịch vụ, thuốc men hoặc thông tin y tế cần thiết. Khi chuyển nơi ở, rủi ro lớn nhất là người hỗ trợ mới không biết trẻ đã trải qua những gì và điều gì đã hiệu quả.
Hồ sơ nên được sắp xếp theo mức cần dùng. Không phải ai cũng cần đọc toàn bộ báo cáo. Trường có thể cần bản tóm tắt hỗ trợ học tập và giao tiếp. Bác sĩ cần thông tin y tế liên quan. Dịch vụ hỗ trợ cần biết lịch sử can thiệp và mục tiêu hiện tại. Họ hàng có thể chỉ cần vài điều giúp trẻ an toàn trong sinh hoạt.
Nếu có thể, gia đình nên giữ bản tiếng Nhật, tiếng Việt và các bản dịch tóm tắt. Bản dịch không cần lúc nào cũng hoàn hảo, nhưng các thuật ngữ quan trọng cần được kiểm tra cẩn thận. Dịch sai một nhu cầu hỗ trợ có thể làm nơi mới hiểu sai trẻ.
Đọc tiếp về trường học và chuyển tiếp
Khi trẻ chuyển giữa Nhật Bản và Việt Nam, trường học là nơi thay đổi rõ nhất. Lớp học có thể khác về sĩ số, cách giao bài, kỳ vọng tự lập, quan hệ với giáo viên, cách đánh giá và hỗ trợ cá nhân. Gia đình nên đọc các bài về chuyển trường, họp với giáo viên, giáo dục hòa nhập, thông dịch trường học và bản tóm tắt sau họp.
Điều cần chuẩn bị không chỉ là giấy nhập học. Gia đình cần nói được trẻ học tốt trong điều kiện nào, khó khăn thường xuất hiện ở đâu, trẻ giao tiếp bằng ngôn ngữ nào, có cần hỗ trợ cảm giác không, và dấu hiệu quá tải là gì. Trẻ cũng cần được dự báo về trường mới bằng hình ảnh, lịch trình hoặc buổi tham quan nếu có thể.
Nếu chuyển từ một hệ thống có hỗ trợ tương đối rõ sang nơi chưa có hỗ trợ tương tự, gia đình có thể cần chia nhỏ mục tiêu. Trước tiên là an toàn, đi học đều trong mức có thể, xây quan hệ với giáo viên, rồi mới kỳ vọng tiến bộ học tập nhanh.
Chuẩn bị y tế và dịch vụ sau di chuyển
Y tế và dịch vụ hỗ trợ phát triển không tự động liên thông giữa hai nước. Gia đình nên đọc các bài về tiếp tục chăm sóc y tế, thẻ thông tin khẩn cấp, lịch sử thuốc hoặc can thiệp, cách tìm nơi hỗ trợ sau khi về Việt Nam hoặc khi sang Nhật, và cách đặt câu hỏi với chuyên viên mới.
Các thông tin liên quan đến chẩn đoán, thuốc, dị ứng, cơn co giật, khó khăn ăn uống, giấc ngủ hoặc hành vi nguy hiểm cần được tóm tắt rõ. Nếu trẻ có thiết bị hỗ trợ, kính, máy trợ thính hoặc phương tiện giao tiếp thay thế, gia đình nên chuẩn bị hướng dẫn sử dụng và liên hệ cần thiết.
Với các vấn đề y tế, gia đình không nên dựa vào bài viết chung để tự quyết định. Cần kiểm tra nguồn chính thức tại nơi cư trú hiện tại và trao đổi với chuyên viên phù hợp. Lộ trình đọc chỉ giúp gia đình biết nên chuẩn bị câu hỏi nào.
Nghĩ đến ngôn ngữ như một phần của hỗ trợ
Di chuyển giữa Nhật Bản và Việt Nam thường làm ngôn ngữ của trẻ thay đổi. Trẻ có thể mất tự tin ở một ngôn ngữ, trộn ngôn ngữ, im lặng trong môi trường mới hoặc cần thời gian dài để hiểu từ chuyên môn. Với trẻ có khó khăn giao tiếp, sự thay đổi này càng rõ.
Gia đình nên đọc các bài về song ngữ, ngôn ngữ di sản, phiên dịch, dịch tài liệu hỗ trợ và cách kiểm tra hiểu qua nhiều ngôn ngữ. Điều quan trọng là không vội kết luận trẻ không biết hoặc không hợp tác khi trẻ chỉ chưa nắm ngôn ngữ của môi trường mới.
Tiếng Việt trong gia đình không nên bị xem là trở ngại mặc định. Với nhiều trẻ, ngôn ngữ gia đình là nơi trẻ được an toàn cảm xúc và xây quan hệ. Nếu cần tăng tiếng Nhật hoặc tiếng Việt học thuật, điều đó nên được làm có kế hoạch, không bằng cách cắt đứt ngôn ngữ thân thuộc của trẻ.
Bảo vệ cảm giác thuộc về của trẻ
Di chuyển không chỉ là chuyển trường và chuyển hồ sơ. Trẻ có thể nhớ bạn, nhớ nơi cũ, không hiểu vì sao họ hàng kỳ vọng mình khác đi, hoặc cảm thấy mình không hoàn toàn thuộc về bên nào. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, việc đọc tín hiệu xã hội và thích nghi văn hóa có thể còn mệt hơn.
Gia đình nên đọc các bài về họ hàng, tên gọi, kỳ vọng văn hóa, sự kiện cộng đồng và tiếng nói của trẻ. Người lớn cần giải thích trước các thay đổi, cho trẻ mang theo vật quen, giữ liên hệ với người quan trọng nếu có thể, và cho trẻ thời gian để buồn hoặc bối rối.
Không nên chỉ đánh giá chuyển quốc gia bằng việc trẻ có đi học được ngay không. Cần nhìn cả giấc ngủ, ăn uống, mức lo lắng, hành vi ở nhà, khả năng chơi, và cảm giác an toàn của trẻ. Cơ thể trẻ thường nói trước khi trẻ diễn đạt được bằng lời.
Dùng lộ trình như bản đồ linh hoạt
Nếu gia đình sắp di chuyển, hãy ưu tiên hồ sơ, trường học và y tế. Nếu gia đình đã di chuyển và trẻ đang khó thích nghi, hãy ưu tiên bài về chuyển tiếp, ngôn ngữ và sức khỏe gia đình. Nếu trẻ sắp quay lại nước cũ sau một thời gian dài, hãy đọc lại từ đầu vì hệ thống và nhu cầu của trẻ có thể đã thay đổi.
Hỗ trợ xuyên quốc gia tốt không phải là chuyển mọi giấy tờ từ nơi này sang nơi kia. Đó là giữ được câu chuyện phát triển của trẻ, bảo vệ quyền riêng tư, giúp người lớn mới hiểu nhanh hơn, và cho trẻ cảm giác rằng dù đi đâu, mình vẫn được nhìn như một con người trọn vẹn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra giáo dục hòa nhập, quyền trẻ em và hỗ trợ trẻ khuyết tật.