Nhiều gia đình chờ đợi từ đầu tiên của trẻ như một dấu mốc rất lớn. Khi trẻ nói ba, mẹ, ăn hoặc một từ quen thuộc, người lớn thường rất vui. Nhưng trong phát triển giao tiếp, điều quan trọng không chỉ là trẻ nói từ gì, mà là trẻ dùng âm thanh, cử chỉ hoặc từ đó để làm gì.
Một từ chỉ thật sự có ý nghĩa giao tiếp khi nó gắn với ý định. Trẻ có thể dùng từ để xin, gọi, từ chối, chia sẻ điều thú vị, hỏi, hoặc kéo người khác vào tương tác. Nếu chỉ đếm số từ mà không nhìn mục đích, gia đình có thể bỏ lỡ nhiều thông tin quan trọng.
Ý định giao tiếp xuất hiện trước và cùng với lời nói
Trước khi nói rõ, trẻ đã có thể giao tiếp. Trẻ đưa tay đòi bế, nhìn người lớn rồi nhìn đồ chơi, kéo tay người lớn đến cửa, lắc đầu khi không muốn, hoặc cười để tiếp tục trò chơi. Những hành vi này cho thấy trẻ đang hiểu rằng người khác có thể đáp lại mình.
Gia đình nên đáp lại những nỗ lực này. Khi trẻ chỉ vào nước, người lớn có thể nói con muốn nước, rồi đưa nước. Khi trẻ đưa sách, người lớn có thể nói con muốn đọc sách. Cách đáp lại như vậy giúp trẻ nối cử chỉ với lời nói và cảm thấy giao tiếp có hiệu quả.
Nếu người lớn chỉ yêu cầu trẻ nói đi rồi mới đáp lại, trẻ có thể nản, nhất là khi lời nói chưa sẵn sàng. Hỗ trợ giao tiếp nên đi từ điều trẻ đang làm được.
Một từ có thể dùng cho nhiều mục đích
Trẻ mới nói có thể dùng một từ rất rộng. Từ mẹ có thể nghĩa là gọi mẹ, xin mẹ giúp, muốn mẹ nhìn hoặc phản đối khi mẹ đi. Từ xe có thể nghĩa là con muốn xe, nhìn xe kìa, xe chạy rồi, hoặc con muốn chơi tiếp. Người lớn cần nhìn bối cảnh để hiểu.
Khi gia đình hiểu mục đích phía sau từ, có thể mở rộng nhẹ nhàng. Nếu trẻ nói xe khi nhìn chiếc xe chạy, người lớn có thể đáp lại xe chạy nhanh. Nếu trẻ nói xe khi muốn lấy đồ chơi, người lớn có thể nói con muốn xe. Đây là cách thêm ngôn ngữ vào ý định có sẵn.
Không cần biến mọi lần trẻ nói thành bài kiểm tra. Giao tiếp phát triển tốt hơn khi trẻ thấy lời nói giúp mình kết nối với người khác.
Từ chối cũng là giao tiếp
Gia đình thường vui khi trẻ xin hoặc gọi, nhưng khó chịu khi trẻ nói không, đẩy ra hoặc quay mặt đi. Tuy nhiên, từ chối là một phần quan trọng của giao tiếp. Nếu trẻ không có cách từ chối phù hợp, trẻ có thể phải khóc, đánh, ném hoặc bỏ chạy.
Người lớn có thể dạy cách từ chối an toàn hơn. Trẻ có thể nói không, xong rồi, nghỉ, hoặc dùng cử chỉ đẩy nhẹ. Không phải lúc nào người lớn cũng làm theo từ chối của trẻ, vì có việc vẫn cần làm như đánh răng hoặc đi học. Nhưng việc công nhận thông điệp của trẻ giúp trẻ học rằng mình được lắng nghe.
Câu mẹ biết con không muốn, mình nghỉ một chút rồi làm tiếp khác với việc bỏ qua hoàn toàn tín hiệu của trẻ. Sự khác biệt này giúp trẻ học giao tiếp trong giới hạn.
Khi trẻ có ít ý định giao tiếp
Nếu trẻ không chỉ, không đưa đồ để xin, ít nhìn người lớn để chia sẻ, ít phản ứng khi người lớn tham gia chơi hoặc không có cách rõ để bày tỏ nhu cầu, gia đình nên trao đổi với chuyên viên. Đây không phải để kết luận ngay, mà để hiểu trẻ cần hỗ trợ giao tiếp ở đâu.
Nhà ngôn ngữ trị liệu có thể xem trẻ dùng âm thanh, cử chỉ, ánh mắt, chơi và hiểu lời như thế nào. Gia đình có thể chuẩn bị ví dụ về những lúc trẻ muốn đồ, không muốn, cần giúp, hoặc muốn người lớn chú ý.
Từ đầu tiên rất đáng mừng, nhưng ý định giao tiếp mới là nền. Khi gia đình nhìn thấy điều trẻ muốn truyền đạt, việc hỗ trợ ngôn ngữ trở nên gần với đời sống hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả mốc giao tiếp, cử chỉ, ý định giao tiếp và phát triển ngôn ngữ trong những năm đầu đời.