Rối loạn phát triển ngôn ngữ, thường được viết tắt là DLD, là một khó khăn kéo dài trong việc hiểu hoặc sử dụng ngôn ngữ. Trẻ có thể nói được nhưng diễn đạt lộn xộn, hiểu câu dài khó, kể chuyện thiếu mạch lạc hoặc gặp khó khi học từ mới.
DLD không nên được hiểu đơn giản là “nói muộn”. Một số trẻ từng chậm nói rồi bắt kịp, trong khi trẻ có DLD có thể tiếp tục gặp khó khăn khi yêu cầu ngôn ngữ ở trường ngày càng phức tạp.
Theo ASHA, thuật ngữ DLD được dùng khi rối loạn ngôn ngữ nói là khó khăn chính, không có nguyên nhân y tế đã biết và kéo dài đến tuổi đi học hoặc sau đó. Cách diễn đạt này quan trọng vì nó nhắc người lớn không kết luận vội. Trẻ cần được xem xét thính giác, phát triển chung, cơ hội ngôn ngữ, môi trường song ngữ và các yếu tố khác trước khi dùng nhãn DLD.
DLD ảnh hưởng đến học tập và quan hệ
Ngôn ngữ không chỉ dùng để nói chuyện. Trẻ cần ngôn ngữ để hiểu hướng dẫn, kể lại sự việc, giải thích cảm xúc, học đọc viết và tham gia trò chơi có luật. Khi ngôn ngữ khó, trẻ có thể bị hiểu nhầm là không chú ý, bướng bỉnh hoặc thiếu cố gắng.
Ở nhà, trẻ có thể trả lời ngắn, đổi chủ đề hoặc nổi giận khi không diễn đạt được. Ở lớp, trẻ có thể gặp khó với bài đọc hiểu, bài viết, toán có lời văn và thảo luận nhóm.
Một số dấu hiệu dễ bị bỏ qua vì trẻ vẫn nói được câu hằng ngày. Trẻ có thể hiểu tốt khi có vật thật hoặc thói quen quen thuộc, nhưng rối khi nghe hướng dẫn nhiều bước. Trẻ có thể thuộc từ đơn nhưng khó dùng từ chính xác trong câu. Trẻ có thể kể chuyện thiếu người, nơi, nguyên nhân và kết quả. Trẻ có thể trả lời có hoặc không để thoát khỏi cuộc trò chuyện, dù thật ra chưa hiểu.
Ở tuổi mẫu giáo, khó khăn có thể nằm ở học từ mới, làm theo chỉ dẫn, chơi tưởng tượng hoặc kể lại sự việc. Ở tiểu học, khó khăn thường lộ rõ hơn trong đọc hiểu, viết đoạn văn, giải thích cách làm, hiểu câu hỏi vì sao và trình bày ý kiến. Vì vậy, nếu chỉ nhìn số lượng từ khi trẻ ba tuổi, người lớn có thể bỏ sót khó khăn xuất hiện muộn hơn.
Cần kiểm tra nhiều yếu tố trước khi kết luận
Khi nghi ngờ DLD, chuyên viên cần xem xét thính giác, phát triển nhận thức, môi trường ngôn ngữ, khả năng giao tiếp xã hội và cơ hội tiếp xúc ngôn ngữ. Với trẻ sống giữa tiếng Việt và tiếng Nhật, việc ít nói ở một ngôn ngữ không tự động có nghĩa là rối loạn.
Gia đình nên cung cấp thông tin về cả hai ngôn ngữ nếu trẻ dùng song ngữ. Điều quan trọng là xem trẻ có khó khăn tương tự trong nhiều bối cảnh hay chỉ đang thiếu cơ hội dùng một ngôn ngữ cụ thể.
Trẻ song ngữ có thể trộn ngôn ngữ, im lặng một thời gian ở môi trường mới, hoặc dùng tiếng mạnh hơn để giải thích ý khó. Những điều này không tự động là rối loạn. Ngược lại, nếu trẻ gặp khó trong cả tiếng Việt và tiếng Nhật, khó học từ mới dù được dạy nhiều lần, khó hiểu câu dài trong cả hai môi trường, hoặc gia đình thấy sự phát triển ngôn ngữ khác rõ so với anh chị em trong cùng điều kiện, cần trao đổi với chuyên viên.
DLD cũng cần được phân biệt với khó khăn phát âm, nghe kém, tự kỷ, khuyết tật trí tuệ, rối loạn học tập và thiếu cơ hội tiếp xúc ngôn ngữ. Những yếu tố này có thể tách biệt hoặc cùng tồn tại. Vì vậy, đánh giá tốt không chỉ là một bài kiểm tra từ vựng; nó cần kết hợp phỏng vấn gia đình, quan sát giao tiếp thật, thông tin từ trường và kiểm tra liên quan khi cần.
Hỗ trợ nên gắn với giao tiếp thật
Trị liệu ngôn ngữ có thể giúp trẻ mở rộng vốn từ, hiểu cấu trúc câu, kể chuyện, đặt câu hỏi và dùng ngôn ngữ để giải quyết tình huống. Ở trường, trẻ có thể cần hướng dẫn ngắn hơn, hình ảnh hỗ trợ, thời gian trả lời lâu hơn và kiểm tra lại xem trẻ đã hiểu yêu cầu chưa.
Gia đình không cần biến mọi cuộc nói chuyện thành bài học. Những cuộc trò chuyện ngắn, có chờ đợi, có mở rộng câu của trẻ và có liên hệ với việc trẻ đang quan tâm thường hữu ích hơn ép trẻ lặp lại quá nhiều.
Ở nhà, người lớn có thể lặp lại ý của trẻ bằng câu đầy đủ hơn. Nếu trẻ nói xe rơi, người lớn có thể nói đúng rồi, xe màu đỏ rơi xuống sàn. Nếu trẻ kể chuyện lộn xộn, người lớn có thể hỏi nhẹ ai, ở đâu, chuyện gì xảy ra trước, thay vì bắt trẻ kể lại từ đầu nhiều lần. Khi đọc sách, có thể dừng ở một trang và nói về nhân vật, cảm xúc, lý do, dự đoán. Đây là cách xây ngôn ngữ trong quan hệ thật.
Ở trường, giáo viên có thể giảm tải ngôn ngữ mà không giảm mục tiêu học. Ví dụ, viết yêu cầu lên bảng, dùng sơ đồ câu chuyện, cho từ khóa trước khi đọc, kiểm tra hiểu bằng cách yêu cầu trẻ chỉ hoặc làm mẫu, và cho trẻ thêm thời gian trả lời. Nếu trẻ bị đánh giá chỉ qua bài nói nhanh trước lớp, năng lực thật có thể bị che khuất bởi khó khăn ngôn ngữ.
Mục tiêu của hỗ trợ DLD không phải làm trẻ nói giống người lớn càng nhanh càng tốt. Mục tiêu là giúp trẻ hiểu, diễn đạt, học và tham gia quan hệ bằng những cách ngày càng hiệu quả. Nếu gia đình hoặc giáo viên lo lắng, nên tìm đánh giá từ chuyên viên ngôn ngữ trị liệu hoặc cơ sở phù hợp tại địa phương.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra thuật ngữ và cách mô tả rối loạn ngôn ngữ phát triển.