Rối loạn phối hợp vận động phát triển, thường viết tắt là DCD, là tình trạng trẻ gặp khó khăn rõ rệt trong việc phối hợp vận động so với độ tuổi, và khó khăn đó ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập hoặc vui chơi. Trẻ có thể hay làm rơi đồ, chậm học đi xe đạp, viết tay rất mệt hoặc tránh các hoạt động thể thao.
DCD không phải là lười vận động hay thiếu luyện tập. Nếu trẻ liên tục bị mắng vì “vụng về”, trẻ có thể mất tự tin và né tránh những hoạt động vốn giúp cơ thể phát triển.
Trong tiếng Việt, DCD đôi khi được giải thích là khó khăn phối hợp vận động. Đây không phải là chẩn đoán cha mẹ tự đặt ở nhà. Nhưng nếu trẻ gặp khó rõ rệt trong nhiều hoạt động vận động và điều đó ảnh hưởng đến đời sống, gia đình nên ghi nhận nghiêm túc và trao đổi với bác sĩ, chuyên viên hoạt động trị liệu, vật lý trị liệu hoặc trường học tùy hệ thống địa phương.
DCD thường hiện ra trong việc rất đời thường
Khó khăn có thể xuất hiện khi cài nút áo, dùng kéo, cầm bút, buộc dây giày, ăn uống gọn gàng, tham gia tiết thể dục hoặc di chuyển trong lớp đông người. Một số trẻ cần rất nhiều năng lượng để làm việc mà bạn khác làm tự động.
Khi cơ thể phải cố gắng quá nhiều, trẻ dễ mệt, dễ cáu hoặc bỏ cuộc. Người lớn cần nhìn vào mức nỗ lực chứ không chỉ nhìn kết quả cuối cùng.
Ở tuổi mẫu giáo, trẻ có thể tránh leo trèo, khó bắt bóng, vụng khi dùng thìa, sợ trò chơi vận động hoặc chậm học kỹ năng tự mặc đồ. Ở tiểu học, khó khăn có thể chuyển thành viết chậm, đau tay, vở bừa bộn, tránh môn thể dục, khó dùng thước kéo, hoặc mất nhiều thời gian chuẩn bị đồ. Nếu chỉ nhìn vào thái độ, trẻ dễ bị gọi là lười, cẩu thả hoặc không cố gắng.
Một điểm khó là trẻ DCD có thể hiểu bài rất tốt nhưng không thể thể hiện bằng cách yêu cầu nhiều vận động. Ví dụ, trẻ biết câu trả lời nhưng viết quá chậm, hiểu luật chơi nhưng không bắt kịp chuyển động, có ý tưởng thủ công nhưng không cắt dán được. Người lớn cần tách năng lực hiểu biết khỏi rào cản vận động.
Đánh giá cần xem cả vận động và môi trường
Việc đánh giá DCD thường cần quan sát kỹ năng vận động thô, vận động tinh, phối hợp mắt tay, tốc độ xử lý và ảnh hưởng trong sinh hoạt. Cũng cần kiểm tra xem có vấn đề thị giác, thần kinh, chú ý, học tập hoặc ngôn ngữ đi kèm không.
Ở trường, một trẻ viết chậm không nhất thiết là không hiểu bài. Nếu việc viết tay chiếm quá nhiều năng lượng, trẻ có thể cần giảm lượng chép bài, dùng mẫu in sẵn, có thêm thời gian hoặc dùng công cụ thay thế phù hợp.
Gia đình có thể chuẩn bị ví dụ cụ thể trước khi đi tư vấn: trẻ mất bao lâu để mặc áo, có thường té không, có tránh cầu thang không, viết được bao lâu thì mỏi, có đau tay không, có bị trêu chọc trong thể thao không, và hoạt động nào trẻ vẫn thích. Những thông tin này giúp chuyên viên nhìn thấy ảnh hưởng chức năng, không chỉ điểm số vận động.
Đánh giá cũng cần xem cảm xúc. Trẻ bị thất bại lặp lại trong vận động có thể lo âu, tức giận hoặc từ chối thử. Nếu người lớn chỉ tăng luyện tập mà không giảm trải nghiệm thất bại, trẻ có thể càng tránh. Hỗ trợ tốt cần vừa xây kỹ năng, vừa bảo vệ động lực.
Hỗ trợ tốt là giảm rào cản và xây kỹ năng
Trẻ có DCD vẫn cần cơ hội vận động, nhưng hoạt động nên được chia nhỏ và thành công vừa sức. Chuyên viên hoạt động trị liệu hoặc vật lý trị liệu có thể giúp chọn mục tiêu thực tế như tự mặc áo, dùng dụng cụ học tập, tham gia trò chơi sân trường hoặc di chuyển an toàn.
Gia đình và giáo viên nên tránh so sánh trẻ với bạn khác. Khi người lớn điều chỉnh nhiệm vụ và ghi nhận nỗ lực thật, trẻ có nhiều khả năng tiếp tục thử thay vì rút lui.
Ở lớp, điều chỉnh có thể gồm giảm chép bảng, cho bản in, cho thêm thời gian, dùng bút dễ cầm, cho phép gõ máy khi phù hợp, đánh giá nội dung thay vì chỉ độ đẹp của chữ, và chọn vai trò vận động vừa sức trong trò chơi nhóm. Trong thể dục, trẻ có thể cần luyện riêng một kỹ năng trước, dùng bóng lớn hơn, giảm tốc độ, hoặc được chọn hoạt động không làm trẻ xấu hổ trước lớp.
Ở nhà, mục tiêu nên gắn với tự lập thật: mặc một phần quần áo, mở hộp cơm, cất đồ vào chỗ cố định, đi cầu thang an toàn, hoặc dùng kéo trong hoạt động trẻ thích. Một kỹ năng nhỏ được dùng mỗi ngày có giá trị hơn một bài tập khó khiến trẻ ghét vận động. DCD không biến mất nhờ lời mắng, nhưng trẻ có thể tiến bộ khi môi trường hiểu cách cơ thể trẻ học.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra mô tả về DCD và ảnh hưởng của khó khăn vận động trong đời sống trẻ.