Trước khi đánh giá phát triển, chuyên viên thường hỏi gia đình nhiều thông tin về trẻ. Nếu cách hỏi không khéo, phụ huynh có thể cảm thấy như mình đang bị xét lỗi: đã cho con ăn thế nào, dạy con ra sao, có làm gì sai không. Nhưng mục đích đúng của buổi hỏi ban đầu là hiểu trẻ trong bối cảnh đời sống, không tìm người chịu trách nhiệm.
Thông tin từ gia đình giúp chuyên viên chọn cách đánh giá phù hợp hơn và tránh hiểu sai hành vi của trẻ. Một trẻ có thể im lặng trong phòng đánh giá nhưng nói nhiều ở nhà. Một trẻ có thể không làm theo yêu cầu vì chưa hiểu tiếng Nhật, vì sợ người lạ, vì mệt hoặc vì nhiệm vụ quá mới. Buổi hỏi ban đầu giúp đặt những khả năng đó lên bàn.
Câu hỏi nên đi từ đời sống thật
Chuyên viên cần hỏi trẻ giao tiếp ra sao, ăn ngủ thế nào, chơi gì, khó ở tình huống nào, điều gì giúp trẻ bình tĩnh, gia đình lo nhất điều gì và trường học quan sát được gì. Những câu hỏi này nên mở đường cho hỗ trợ cụ thể, không chỉ điền đủ biểu mẫu.
Điểm mạnh và sở thích của trẻ cũng cần được hỏi. Trẻ thích gì, học nhanh trong tình huống nào, phản ứng tốt với ai, điều gì làm trẻ tò mò, và gia đình thấy con mình đáng yêu ở điểm nào. Nếu chỉ hỏi triệu chứng, chuyên viên sẽ nhận được bức tranh lệch về trẻ.
Câu hỏi tốt thường hướng đến bối cảnh: hành vi xảy ra khi nào, trước đó có gì, sau đó người lớn làm gì, và điều gì từng giúp. Cách hỏi này giúp người lớn tìm điều chỉnh thay vì chỉ gắn nhãn.
Gia đình có thể chuẩn bị trước
Phụ huynh có thể mang sổ sức khỏe, ghi chú quan sát, báo cáo trường học, giấy tờ y tế, video ngắn nếu được yêu cầu đúng cách, và câu hỏi muốn hỏi. Không cần nhớ hoàn hảo mọi mốc phát triển, nhưng càng có ví dụ cụ thể, buổi đánh giá càng hữu ích.
Nếu gia đình dùng tiếng Việt và cần thông dịch, nên báo trước. Buổi hỏi ban đầu có nhiều thông tin nhạy cảm và thuật ngữ chuyên môn; nếu ngôn ngữ không rõ, cả gia đình và chuyên viên đều dễ hiểu nhầm. Gia đình cũng có thể chuẩn bị vài từ khóa bằng tiếng Việt và tiếng Nhật để không quên điều quan trọng.
Video hoặc ảnh, nếu dùng, cần tôn trọng quyền riêng tư của trẻ. Không nên chia sẻ hình ảnh nhạy cảm qua kênh không an toàn. Chuyên viên nên nói rõ loại video nào hữu ích và cách gửi thế nào.
Cách hỏi ảnh hưởng đến niềm tin
Khi chuyên viên hỏi bằng giọng tôn trọng, gia đình dễ chia sẻ cả điều khó nói như la mắng, kiệt sức, bất đồng giữa cha mẹ, hoặc lo lắng về trường học. Khi phụ huynh cảm thấy bị phán xét, họ có thể giấu thông tin hoặc không quay lại. Niềm tin trong buổi đầu ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình đánh giá.
Chuyên viên nên tránh câu hỏi khiến gia đình cảm thấy bị kết tội. Thay vì hỏi "vì sao để trẻ xem màn hình nhiều", có thể hỏi màn hình thường xuất hiện lúc nào, gia đình dùng nó để giải quyết khó khăn gì, và có hoạt động thay thế nào vừa sức không. Câu hỏi như vậy vẫn nhìn vào vấn đề nhưng không làm phụ huynh đóng lại.
Gia đình cũng có quyền hỏi lại mục đích của câu hỏi. Nếu một câu hỏi làm họ lo, chuyên viên nên giải thích vì sao thông tin đó liên quan đến đánh giá.
Buổi hỏi ban đầu cần nhìn nhiều môi trường
Trẻ có thể khác nhau ở nhà, trường, nơi trị liệu, nhà họ hàng hoặc cộng đồng. Một buổi hỏi tốt nên tìm hiểu sự khác biệt đó. Trẻ có thể ăn tốt ở nhà nhưng không ăn ở trường, nói tiếng Việt với cha mẹ nhưng im lặng bằng tiếng Nhật, hoặc chơi tốt với anh chị em nhưng khó với bạn cùng lớp.
Với gia đình Việt Nam tại Nhật Bản, thông tin về ngôn ngữ rất quan trọng. Trẻ nghe ngôn ngữ nào nhiều hơn, dùng ngôn ngữ nào để xin giúp, hiểu hướng dẫn bằng tiếng nào tốt hơn, và có bị đánh giá bằng ngôn ngữ chưa quen không. Nếu bỏ qua phần này, đánh giá có thể hiểu sai năng lực thật của trẻ.
Thông tin từ trường, nếu có, nên được đặt cạnh thông tin từ gia đình. Không bên nào có toàn bộ bức tranh một mình.
Kết thúc bằng việc nói rõ bước tiếp theo
Sau buổi hỏi ban đầu, gia đình nên biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo: đánh giá nào có thể được dùng, cần chuẩn bị gì, có cần xin thông tin từ trường không, bao lâu có phản hồi, và gia đình có thể hỏi ai nếu nhớ thêm thông tin. Nếu chỉ thu thập dữ liệu rồi kết thúc mơ hồ, phụ huynh dễ lo hơn.
Buổi hỏi ban đầu tốt là bước đầu xây quan hệ hợp tác. Nó giúp chuyên viên hiểu trẻ hơn, giúp gia đình thấy mình không bị xét xử, và giúp quá trình đánh giá đi gần đời sống thật của trẻ hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra theo dõi phát triển, đánh giá và giao tiếp đáp ứng văn hóa.