Nhi khoa phát triển là lĩnh vực nhìn sự phát triển của trẻ trong mối liên hệ với sức khỏe, hành vi, học tập, giao tiếp, cảm giác, vận động và sinh hoạt hằng ngày. Tùy quốc gia, bệnh viện và hệ thống dịch vụ, tên gọi có thể khác nhau. Có nơi dùng "nhi khoa phát triển", có nơi trẻ sẽ được gặp bác sĩ nhi, bác sĩ tâm thần nhi khoa, nhà tâm lý, chuyên viên ngôn ngữ hoặc nhóm đa chuyên môn. Dù tên gọi khác nhau, câu hỏi trung tâm vẫn là: vì sao trẻ gặp khó và cần hỗ trợ gì để sống, học, chơi an toàn hơn.
Gia đình không cần chờ đến khi chắc chắn có chẩn đoán mới đi tư vấn. Nếu cha mẹ, trường học, nhà trẻ hoặc chuyên viên nhiều lần nhận thấy trẻ gặp khó trong giao tiếp, vận động, chú ý, học tập, ăn ngủ, cảm giác hoặc hành vi, một buổi khám phát triển có thể giúp sắp xếp lại thông tin. Đi khám không có nghĩa là gắn nhãn trẻ. Đi khám đúng cách là tìm ngôn ngữ chung để gia đình và nhà trường hiểu trẻ rõ hơn.
Buổi khám không chỉ nhìn vào một triệu chứng
Khi trẻ chậm nói, người lớn dễ chỉ tập trung vào số từ trẻ nói được. Khi trẻ không ngồi yên, người lớn dễ chỉ hỏi có phải ADHD không. Khi trẻ ít chơi với bạn, người lớn dễ nghĩ ngay đến tự kỷ. Nhưng phát triển trẻ em hiếm khi được hiểu đủ bằng một biểu hiện riêng lẻ. Bác sĩ hoặc nhóm đánh giá cần xem bức tranh rộng hơn, gồm thai kỳ, sinh nở, bệnh sử, nghe nhìn, ăn ngủ, vận động, giao tiếp, chơi, học, quan hệ gia đình và môi trường lớp học.
Một trẻ nói ít có thể cần kiểm tra nghe, đánh giá ngôn ngữ, quan sát tương tác xã hội và xem trẻ đang sống trong môi trường một hay nhiều ngôn ngữ. Một trẻ hay bùng nổ có thể đang quá tải cảm giác, thiếu ngủ, đau, không hiểu yêu cầu hoặc chưa có cách diễn đạt nhu cầu. Một trẻ học chậm có thể có khó khăn chú ý, trí nhớ làm việc, thị giác, ngôn ngữ học thuật hoặc thay đổi trường lớp.
Vì vậy, gia đình nên chuẩn bị tinh thần rằng buổi khám tốt không phải lúc nào cũng cho một câu trả lời ngắn. Đôi khi kết quả quan trọng nhất là biết cần kiểm tra thêm điều gì, cần hỗ trợ ngay ở đâu, và điều gì chưa nên kết luận vội.
Nên đi tư vấn khi lo lắng kéo dài hoặc nhiều nơi cùng nhận thấy khó khăn
Không phải mọi khác biệt phát triển đều cần khám chuyên sâu ngay. Trẻ có tốc độ phát triển khác nhau, và một số thay đổi có thể liên quan đến chuyển nhà, đổi trường, sinh em, mất người thân, khác biệt ngôn ngữ hoặc căng thẳng gia đình. Tuy vậy, nếu lo lắng kéo dài, lặp lại trong nhiều hoàn cảnh, hoặc làm trẻ khó tham gia đời sống hằng ngày, gia đình nên tìm tư vấn.
Các dấu hiệu cần chú ý là trẻ mất kỹ năng từng có, ít phản ứng với âm thanh hoặc lời gọi, khó ăn ngủ nghiêm trọng, chậm giao tiếp rõ so với tuổi, thường xuyên tự gây nguy hiểm, có cơn co giật, đau hoặc thay đổi sức khỏe, hoặc trường học nhiều lần báo rằng trẻ không theo được hoạt động dù đã điều chỉnh. Trong những trường hợp liên quan đến an toàn, sức khỏe hoặc mất kỹ năng, không nên chờ trẻ "tự lớn sẽ ổn".
Với gia đình sống giữa Nhật Bản và Việt Nam, việc đi khám còn có một ý nghĩa khác: giúp chuyển thông tin giữa các hệ thống. Một nhận xét của trường Nhật, một giấy giới thiệu, hoặc một kết quả kiểm tra ở Việt Nam có thể khó hiểu nếu thiếu bối cảnh. Bác sĩ hoặc chuyên viên hiểu phát triển có thể giúp gia đình phân biệt đâu là vấn đề y tế, đâu là nhu cầu hỗ trợ giáo dục, đâu là ảnh hưởng của ngôn ngữ và môi trường.
Hồ sơ chuẩn bị càng cụ thể, buổi khám càng có ích
Gia đình thường lo rằng mình không biết thuật ngữ chuyên môn nên không thể trình bày tốt. Thực ra, điều bác sĩ cần nhất là thông tin cụ thể và có thứ tự. Gia đình nên mang sổ sức khỏe, kết quả khám, giấy tờ trường học, báo cáo trị liệu, danh sách thuốc nếu có, ghi chú về ăn ngủ và những tình huống khó trong ngày. Nếu giấy tờ bằng tiếng Nhật, nên giữ bản gốc và thêm bản tóm tắt tiếng Việt về nội dung chính.
Quan sát ở nhà cũng rất có giá trị. Thay vì chỉ nói "con hay quấy", gia đình có thể ghi trẻ thường khó vào thời điểm nào, trước đó đã xảy ra điều gì, người lớn đã thử cách nào, cách nào làm trẻ bình tĩnh hơn, sau đó trẻ có nhớ sự việc không. Thay vì nói "con không tập trung", có thể mô tả trẻ tập trung được bao lâu khi chơi thứ mình thích, khi nghe chuyện, khi làm bài, khi có tiếng ồn hoặc khi phải chuyển hoạt động.
Nếu trẻ dùng cả tiếng Việt và tiếng Nhật, cần nói rõ trẻ hiểu và dùng từng ngôn ngữ trong hoàn cảnh nào. Một đánh giá chỉ nhìn vào một ngôn ngữ có thể bỏ sót khả năng thật của trẻ hoặc hiểu nhầm quá trình học ngôn ngữ. Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ mới sang Nhật, mới về Việt Nam, hoặc sống trong gia đình có nhiều người dùng ngôn ngữ khác nhau.
Chẩn đoán không tự động giải quyết đời sống hằng ngày
Một chẩn đoán, nếu có, có thể giúp gia đình hiểu hướng hỗ trợ, xin dịch vụ, điều chỉnh trường học hoặc trao đổi với người thân dễ hơn. Nhưng chẩn đoán không tự biến thành kế hoạch hằng ngày. Sau buổi khám, gia đình vẫn cần biết trẻ cần hỗ trợ gì vào buổi sáng, trong lớp, khi ăn, khi chơi, khi đi khám lại, và khi có thay đổi lớn.
Gia đình nên hỏi rõ bác sĩ hoặc chuyên viên về bước tiếp theo. Có cần kiểm tra nghe nhìn không, có cần đánh giá ngôn ngữ hoặc tâm lý không, có cần trao đổi với trường không, có dấu hiệu nào cần quay lại sớm không, và trong khi chờ dịch vụ thì gia đình nên ưu tiên điều chỉnh gì. Những câu hỏi này biến kết quả khám thành hành động cụ thể hơn.
Cũng cần thận trọng với việc dùng chẩn đoán như một lời giải thích duy nhất. Trẻ tự kỷ vẫn có thể đau bụng, trẻ ADHD vẫn có thể bị bắt nạt, trẻ chậm phát triển vẫn có thể hiểu sự căng thẳng trong gia đình. Khi có hành vi mới hoặc thay đổi đột ngột, người lớn cần kiểm tra sức khỏe, môi trường và cảm xúc, không chỉ quy mọi thứ về nhãn chẩn đoán.
Gia đình có quyền hỏi lại bằng ngôn ngữ dễ hiểu
Thuật ngữ y tế có thể khó, nhất là khi gia đình phải nghe bằng tiếng Nhật rồi giải thích lại bằng tiếng Việt cho người thân. Gia đình có quyền hỏi bác sĩ dùng từ đó nghĩa là gì, điều gì đã chắc, điều gì còn cần theo dõi, và kết quả này ảnh hưởng gì đến trường học hoặc trị liệu. Nếu không hiểu, hỏi lại không phải là làm phiền. Đó là một phần của chăm sóc an toàn.
Khi có thông dịch, gia đình vẫn nên chuẩn bị trước các từ quan trọng và ghi lại sau buổi khám. Một số từ như phát triển, rối loạn, chậm, đánh giá, hỗ trợ, trị liệu, điều chỉnh hợp lý hoặc phúc lợi có thể mang sắc thái khác nhau giữa tiếng Nhật và tiếng Việt. Nếu không rõ, nên yêu cầu bản tóm tắt bằng văn bản hoặc hỏi xem có thể nhận giấy giới thiệu, kết quả kiểm tra, hoặc kế hoạch theo dõi không.
Một buổi khám phát triển tốt không chỉ trả lời câu hỏi "trẻ có vấn đề gì". Nó giúp gia đình bớt đoán mò, giúp trường hiểu vì sao trẻ cần điều chỉnh, và giúp trẻ được nhìn bằng nhu cầu thật thay vì bằng lời trách. Khi kết quả khám được nối với đời sống hằng ngày, nhi khoa phát triển trở thành một điểm tựa chứ không phải một nhãn dán.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra theo dõi phát triển, sàng lọc và vai trò của đánh giá chuyên môn.