Trong phát triển, trẻ có thể có ngày làm tốt và ngày làm kém hơn. Trẻ cũng có thể tạm lùi một chút sau khi ốm, chuyển nhà, đổi trường, thiếu ngủ hoặc trải qua căng thẳng. Nhưng nếu trẻ mất rõ một kỹ năng đã từng có, gia đình không nên bỏ qua. Ví dụ, trẻ từng nói một số từ rồi gần như không dùng nữa, từng giao tiếp nhiều hơn nhưng giảm rõ, từng đi lại ổn rồi trở nên yếu đi, hoặc từng tự làm một việc sinh hoạt rồi đột ngột không còn làm được.
Bài viết này không nhằm làm gia đình hoảng sợ. Mục tiêu là giúp gia đình biết rằng mất kỹ năng đã có là thông tin quan trọng cần được trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên, nhất là khi thay đổi rõ rệt, kéo dài hoặc đi kèm dấu hiệu sức khỏe khác.
Ghi lại thay đổi cụ thể
Gia đình nên ghi kỹ năng nào giảm, bắt đầu từ khi nào, xảy ra nhanh hay từ từ, có xảy ra sau bệnh, chấn thương, đổi thuốc, thay đổi lớn hay không, và trẻ còn làm được trong tình huống nào. Thông tin cụ thể giúp bác sĩ và chuyên viên đánh giá tốt hơn. Không nên chỉ nói “con kém đi”. Hãy mô tả điều trẻ từng làm và hiện nay khác thế nào.
Nếu có video cũ và mới, gia đình có thể hỏi chuyên viên xem có nên mang theo khi đi khám. Video cần được dùng cẩn thận và chia sẻ trong phạm vi phù hợp vì đó là dữ liệu cá nhân của trẻ. Gia đình cũng nên ghi các thay đổi đi kèm như ngủ, ăn, vận động, co giật, đau, hành vi, tâm trạng, phản ứng với âm thanh hoặc mức tỉnh táo.
Trao đổi y tế sớm khi thay đổi rõ
Mất kỹ năng có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác nhau, từ sức khỏe, thần kinh, nghe, thị giác, stress lớn đến phát triển. Gia đình không nên tự chẩn đoán qua mạng hoặc chờ quá lâu vì nghĩ “chắc rồi sẽ lại bình thường”. Việc cần làm là hỏi bác sĩ hoặc nơi tư vấn phù hợp để xem cần kiểm tra gì.
Nếu mất kỹ năng đi kèm co giật, yếu liệt, khó thở, chấn thương, thay đổi ý thức, đau dữ dội hoặc dấu hiệu cấp cứu khác, cần tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp theo hướng dẫn địa phương. Nếu thay đổi không cấp cứu nhưng kéo dài, gia đình vẫn nên đặt lịch tư vấn. Chờ đợi trong mơ hồ thường làm cả nhà thêm lo.
Phân biệt lùi tạm thời và mất kỹ năng rõ
Một trẻ sau khi ốm có thể ăn ít hơn, bám người lớn hơn hoặc ít chơi vài ngày. Một trẻ sau chuyển trường có thể ngủ kém và khó dùng kỹ năng cũ trong môi trường mới. Những thay đổi này cần được theo dõi, nhưng không luôn là mất kỹ năng thật sự. Điểm cần chú ý là kỹ năng đã từng ổn định nay giảm rõ, kéo dài, xuất hiện ở nhiều bối cảnh hoặc đi kèm dấu hiệu sức khỏe.
Gia đình nên hỏi: trẻ còn làm được kỹ năng đó khi rất thoải mái không, hay hoàn toàn không còn; trẻ có hiểu yêu cầu nhưng không làm, hay dường như không còn biết cách; thay đổi có tăng dần không; và người khác như giáo viên cũng thấy thay đổi không. Những câu hỏi này giúp buổi tư vấn cụ thể hơn.
Hỗ trợ trẻ trong lúc chờ đánh giá
Trong khi chờ khám hoặc tư vấn, gia đình nên giảm áp lực, giữ nề nếp dễ đoán và bảo đảm an toàn. Không nên mắng trẻ vì không làm được việc từng làm, vì chính trẻ cũng có thể bối rối. Có thể quay lại bước hỗ trợ dễ hơn, dùng hình ảnh, hỗ trợ tay nhẹ nếu phù hợp, hoặc chia nhỏ hoạt động để trẻ bớt thất bại.
Khi được kiểm tra sớm, gia đình có cơ hội hiểu nguyên nhân và hỗ trợ trẻ phù hợp hơn. Mất kỹ năng đã có là một tín hiệu cần được lắng nghe nghiêm túc, nhưng phản ứng tốt nhất không phải hoảng loạn. Đó là quan sát rõ, ghi lại cẩn thận và kết nối với chuyên môn sớm.
Chia sẻ thông tin với trường hoặc nơi chăm sóc
Nếu trẻ đi nhà trẻ, mẫu giáo hoặc trường học, gia đình nên hỏi người chăm sóc có thấy thay đổi tương tự không. Có khi trẻ vẫn làm được ở nhà nhưng giảm rõ ở lớp, hoặc ngược lại. Thông tin từ nhiều môi trường giúp phân biệt thay đổi do bối cảnh với thay đổi rộng hơn cần được kiểm tra kỹ.
Khi chia sẻ, nên nói cụ thể kỹ năng nào đã thay đổi và từ khi nào, tránh chỉ nói trẻ “lạ hơn”. Nếu giáo viên cũng ghi lại ví dụ, gia đình có thể mang thông tin đó đến buổi khám. Mục tiêu là giúp chuyên môn nhìn được bức tranh đầy đủ, không phải làm mọi người hoảng sợ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả theo dõi phát triển, lo lắng về phát triển và bước trao đổi chuyên môn.