Trầm cảm ở trẻ em không phải lúc nào cũng giống hình ảnh người lớn buồn bã và nói nhiều về nỗi buồn. Trẻ có thể cáu gắt, mất hứng thú, thu mình, khó ngủ, ăn uống thay đổi, than đau, học sa sút hoặc không còn muốn làm điều từng thích. Ở một số trẻ, dấu hiệu nổi bật lại là mệt, dễ nổ giận hoặc né tránh trường học.
Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, những dấu hiệu này đôi khi bị quy hết cho tự kỷ, ADHD, khó khăn ngôn ngữ, tuổi dậy thì hoặc “tính cách”. Điều đó có thể làm trẻ chậm được giúp đỡ. Trẻ có khác biệt phát triển vẫn có thể bị trầm cảm, lo âu hoặc vấn đề sức khỏe tâm thần khác, và các thay đổi cảm xúc cần được xem nghiêm túc.
Cần chú ý thay đổi so với chính trẻ trước đây
Mỗi trẻ có cách thể hiện cảm xúc khác nhau. Vì vậy, người lớn nên hỏi điều gì đã thay đổi so với trước. Một trẻ vốn thích vẽ nhưng đột nhiên bỏ vẽ, một trẻ vốn hay nói chuyện nhưng trở nên im lặng, một trẻ thường đi học được nhưng bắt đầu sợ mọi buổi sáng, hoặc một trẻ từng thích gặp người thân nhưng nay tránh tất cả đều cần được quan sát kỹ.
Ở trẻ khó diễn đạt bằng lời, thay đổi trong ngủ, ăn, mức năng lượng, hành vi tự gây đau, khó chịu khi chạm, né tránh người thân hoặc mất hứng thú với hoạt động quen có thể là tín hiệu quan trọng. Gia đình và trường nên ghi lại thay đổi bắt đầu từ khi nào, kéo dài bao lâu, xuất hiện ở đâu và có liên quan đến bắt nạt, áp lực học, thay đổi gia đình, mất mát hoặc sức khỏe không.
Trầm cảm không phải là lỗi của trẻ hay gia đình
Gia đình có thể tự trách vì nghĩ mình chưa chăm con đủ tốt. Trẻ có thể bị trách vì “không biết vui”, “khó chiều” hoặc “làm quá”. Những cách phản ứng này làm trẻ cô đơn hơn. Điều cần thiết là nhìn trầm cảm như một vấn đề sức khỏe tâm thần có thể cần đánh giá và hỗ trợ, không phải lỗi đạo đức.
Trường học cũng cần được thông tin phù hợp. Nếu trẻ đang suy giảm cảm xúc, yêu cầu học tập, bài kiểm tra, hoạt động nhóm hoặc tương tác bạn bè có thể cần điều chỉnh tạm thời. Điều chỉnh không có nghĩa là bỏ học tập, mà là giúp trẻ có đủ an toàn và năng lượng để dần quay lại.
Dấu hiệu nguy cơ cần xử lý ngay
Nếu trẻ nói muốn biến mất, muốn chết, tự làm đau bản thân, tìm cách tự sát, cho đi đồ vật quan trọng, nói mình là gánh nặng, hoặc có hành vi nguy hiểm bất thường, người lớn cần tìm hỗ trợ khẩn cấp. Không nên chờ xem trẻ có “tự hết” hay không. Ở Nhật, Việt Nam hoặc bất kỳ nơi nào, gia đình cần liên hệ dịch vụ khẩn cấp, cơ sở y tế hoặc đường dây hỗ trợ tại địa phương khi có nguy cơ trước mắt.
Ngay cả khi dấu hiệu chưa đến mức khẩn cấp, gia đình vẫn nên trao đổi với bác sĩ nhi, nhà tâm lý, nhà trường hoặc chuyên viên đang theo dõi trẻ. Hỗ trợ sớm giúp giảm nguy cơ và giúp trẻ có lại cảm giác được hiểu. Nếu người lớn không chắc mức độ nguy hiểm, lựa chọn an toàn là hỏi chuyên môn sớm hơn.
Hỗ trợ hằng ngày cần bắt đầu bằng lắng nghe
Khi nghi trẻ đang trầm cảm, người lớn không nên chỉ khuyên “vui lên” hoặc “đừng nghĩ nữa”. Trẻ cần được nghe rằng cảm xúc của mình được tin và sẽ có người giúp. Với trẻ khó nói, lắng nghe có thể là quan sát tín hiệu, dùng thẻ cảm xúc, cho lựa chọn cách nghỉ hoặc hỏi bằng câu ngắn. Không cần ép trẻ kể hết ngay.
Gia đình cũng cần được hỗ trợ. Chăm một trẻ đang suy giảm cảm xúc có thể làm người chăm sóc rất lo và kiệt sức. Tìm chuyên môn không phải là thất bại của gia đình. Đó là cách bảo vệ trẻ và cả hệ thống chăm sóc quanh trẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra dấu hiệu trầm cảm ở trẻ, cảnh báo tự sát và khuyến nghị liên hệ chuyên môn.