Nghe kém có thể ảnh hưởng đến cách trẻ học ngôn ngữ, tham gia trò chuyện, hiểu bài trong lớp và xây dựng quan hệ với người khác. Ảnh hưởng này không chỉ phụ thuộc vào mức độ nghe kém, mà còn phụ thuộc vào thời điểm phát hiện, hỗ trợ y tế, thiết bị nghe, ngôn ngữ gia đình, môi trường lớp học và thái độ của người lớn xung quanh. Một trẻ nghe kém không chỉ cần "nghe rõ hơn"; trẻ cần được tiếp cận thông tin và giao tiếp theo cách phù hợp.
Bài viết này dành cho gia đình, giáo viên và người hỗ trợ trẻ khiếm thính hoặc nghe kém. Nội dung không thay thế kiểm tra thính lực hoặc tư vấn chuyên môn. Mục tiêu là giúp người lớn nhận ra vì sao không nên chờ, cần hỏi gì khi gặp chuyên viên, và có thể điều chỉnh gì trong đời sống hằng ngày để trẻ không bị bỏ lỡ thông tin.
Nghi ngờ nghe kém thì không nên chờ
CDC nhấn mạnh rằng nếu nghi ngờ trẻ có thể nghe kém, gia đình nên trao đổi với bác sĩ để được kiểm tra càng sớm càng tốt. Trẻ có thể nghe một số âm thanh nhưng không nghe rõ lời nói trong tiếng ồn, có thể quay đầu khi thấy người gọi nhưng không phản ứng khi chỉ gọi tên, hoặc có thể bị hiểu nhầm là không chú ý. Vì vậy, việc trẻ "có vẻ vẫn nghe" không đủ để loại trừ khó khăn nghe.
Ở trẻ nhỏ, nghe kém có thể biểu hiện qua việc ít phản ứng với âm thanh, chậm nói, phát âm không rõ, không làm theo hướng dẫn bằng lời, hay hỏi lại hoặc tăng âm lượng thiết bị. Ở trẻ lớn hơn, dấu hiệu có thể tinh tế hơn: trẻ mệt sau giờ học, tránh trò chuyện nhóm, hiểu sai lời bạn, học kém trong lớp ồn, hoặc bị xem là không hợp tác. Những biểu hiện này cũng có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác, nên kiểm tra thính lực là bước cần thiết để tránh đoán sai.
Nếu trẻ đã từng qua sàng lọc sơ sinh hoặc kiểm tra trước đây, gia đình vẫn cần chú ý khi có lo lắng mới. Nghe kém có thể xuất hiện hoặc được nhận ra ở các giai đoạn khác nhau. Khi trẻ không vượt qua sàng lọc, hoặc khi gia đình, giáo viên, bác sĩ nghi ngờ, cần làm đánh giá đầy đủ theo hướng dẫn chuyên môn.
Hỗ trợ sớm là mở đường cho ngôn ngữ
CDC nêu rằng trẻ nghe kém được tiếp cận dịch vụ càng sớm thì càng có nhiều cơ hội phát triển tiềm năng. Điều này không có nghĩa mọi trẻ phải đi cùng một con đường. Một số trẻ dùng máy trợ thính, một số trẻ có thể được xem xét cấy ốc tai, một số trẻ dùng ngôn ngữ ký hiệu, một số gia đình chọn cách kết hợp lời nói, ký hiệu, hình ảnh và thiết bị hỗ trợ. Điểm chung là trẻ cần có ngôn ngữ đủ phong phú để giao tiếp, học và gắn kết với người khác.
Gia đình nên được cung cấp thông tin cân bằng về các lựa chọn. Nếu chỉ tập trung vào việc trẻ nói được bao nhiêu mà bỏ qua việc trẻ có hiểu, có diễn đạt được nhu cầu và có tham gia quan hệ hay không, hỗ trợ sẽ thiếu. Ngược lại, nếu chỉ nói về bản sắc khiếm thính mà không kiểm tra nhu cầu y tế và thiết bị, trẻ cũng có thể mất cơ hội tiếp cận âm thanh. Lựa chọn tốt cần dựa trên đánh giá, giá trị gia đình và quyền tiếp cận ngôn ngữ của trẻ.
Với gia đình Việt Nam ở Nhật hoặc trẻ sống giữa hai ngôn ngữ, cần nói rõ trẻ tiếp xúc với tiếng Việt, tiếng Nhật và ngôn ngữ ký hiệu trong hoàn cảnh nào. Một trẻ nghe kém đang học hai ngôn ngữ có thể cần hỗ trợ tinh tế hơn để người lớn không nhầm khó khăn nghe với khó khăn song ngữ, hoặc ngược lại bỏ qua nghe kém vì nghĩ trẻ chỉ chưa quen tiếng Nhật.
Môi trường giao tiếp quyết định trẻ có theo kịp hay không
Thiết bị nghe có thể rất quan trọng, nhưng thiết bị không tự xóa hết khó khăn trong mọi hoàn cảnh. Tiếng ồn nền, khoảng cách, ánh sáng, người nói quay lưng, nhiều người nói cùng lúc hoặc khẩu trang che miệng đều có thể làm trẻ khó tiếp nhận thông tin. Trong lớp học, trẻ có thể nghe được khi giáo viên đứng gần nhưng bỏ lỡ lời bạn ở phía sau. Ở nhà, trẻ có thể hiểu khi yên tĩnh nhưng mệt trong bữa ăn đông người.
Người lớn có thể hỗ trợ bằng cách đứng ở vị trí trẻ nhìn thấy mặt, gọi tên trẻ trước khi nói, dùng câu rõ, kiểm tra trẻ hiểu ý chính, giảm tiếng ồn nền khi có thể và viết hoặc minh họa thông tin quan trọng. Khi có thay đổi lịch, bài tập hoặc quy tắc, nên đảm bảo trẻ nhận được thông tin bằng cách trẻ tiếp cận được, không chỉ nói nhanh trong nhóm.
Ở trường, vị trí ngồi cần được xem như điều chỉnh học tập, không phải ưu ái. Trẻ có thể cần ngồi nơi nhìn rõ giáo viên, tránh nguồn ồn, dùng hệ thống hỗ trợ nghe nếu có, hoặc nhận tóm tắt bằng hình ảnh và chữ. Bạn bè cũng có thể được hướng dẫn cách nói lần lượt, không che miệng và không biến thiết bị nghe hoặc cách giao tiếp của trẻ thành trò đùa.
Thiết bị nghe cần người lớn hiểu cách dùng
Nếu trẻ dùng máy trợ thính, cấy ốc tai hoặc thiết bị hỗ trợ nghe trong lớp, người lớn xung quanh cần biết những điều cơ bản. Thiết bị có hoạt động không, pin hoặc sạc thế nào, khi nào cần báo gia đình, trẻ có tự nói được khi thiết bị khó chịu không, và trường xử lý thế nào nếu thiết bị hỏng giữa ngày. Nếu chỉ giao thiết bị cho trẻ mà người lớn không biết kiểm tra, trẻ có thể trải qua cả ngày học trong tình trạng không tiếp cận được âm thanh.
Gia đình nên hỏi chuyên viên thính học hoặc bác sĩ về cách theo dõi thiết bị, dấu hiệu trẻ nghe không tốt, lịch tái khám và việc điều chỉnh thiết bị khi trẻ lớn lên. Không nên tự thay đổi thiết bị hoặc bỏ dùng vì thấy trẻ khó chịu mà không trao đổi chuyên môn, vì khó chịu có thể đến từ nhiều nguyên nhân như lắp chưa phù hợp, âm lượng, nhiễu, đau tai hoặc trẻ chưa quen.
Tuy vậy, cũng không nên nghĩ thiết bị là toàn bộ hỗ trợ. Trẻ vẫn cần môi trường giao tiếp rõ, người lớn kiên nhẫn và cơ hội dùng ngôn ngữ. Mục tiêu không phải là làm trẻ giống trẻ nghe bình thường trong mọi tình huống, mà là giúp trẻ tiếp cận thông tin, quan hệ và học tập đầy đủ nhất có thể.
Tôn trọng bản sắc khiếm thính và lựa chọn của gia đình
Khiếm thính không chỉ là vấn đề y tế. Với nhiều người, nó còn liên quan đến ngôn ngữ, cộng đồng và bản sắc. Một số gia đình chọn ưu tiên lời nói, một số gia đình học ngôn ngữ ký hiệu, một số gia đình kết hợp nhiều cách. Người hỗ trợ nên tránh phán xét lựa chọn của gia đình khi chưa hiểu bối cảnh, nguồn lực, mức nghe của trẻ và thông tin chuyên môn họ đã nhận.
Điều quan trọng là trẻ không bị thiếu ngôn ngữ trong khi người lớn tranh luận về phương pháp. Trẻ cần có cách giao tiếp hiệu quả ngay bây giờ để nói đau, vui, sợ, muốn nghỉ, muốn chơi, không hiểu hoặc cần giúp. Nếu một cách giao tiếp chưa đủ, cần bổ sung cách khác. Sự linh hoạt thường tốt hơn việc buộc trẻ vào một con đường duy nhất.
Với trẻ lớn hơn, nên hỏi trẻ cảm thấy thế nào về thiết bị, ngôn ngữ ký hiệu, cách bạn bè gọi mình và việc người lớn nói thay trẻ. Trẻ có quyền được tham gia vào quyết định ảnh hưởng đến đời sống của mình ở mức phù hợp với tuổi và khả năng.
Trường học cần nhìn nghe kém như vấn đề tiếp cận thông tin
Trong lớp, trẻ nghe kém có thể bị đánh giá là thụ động, không chú ý hoặc không làm theo chỉ dẫn. Trước khi quy kết hành vi, giáo viên nên hỏi trẻ có thật sự tiếp nhận được thông tin không. Một lời nhắc được nói khi giáo viên quay lưng, một thông báo ở sân trường ồn, hoặc một cuộc thảo luận nhóm nhanh có thể không đến được với trẻ.
Kế hoạch hỗ trợ nên ghi rõ cách thông báo bài tập, cách kiểm tra hiểu, cách xử lý khi thiết bị gặp vấn đề, cách bạn bè giao tiếp và ai là người liên hệ với gia đình. Nếu trẻ cần hỗ trợ ngôn ngữ, nhà trường nên phối hợp với chuyên viên phù hợp. Nếu trẻ dùng nhiều ngôn ngữ, thông tin gửi về gia đình nên đủ rõ để cha mẹ không phải đoán.
Khi trẻ được tiếp cận thông tin, trẻ có nhiều cơ hội thể hiện năng lực thật. Hỗ trợ nghe kém vì vậy không chỉ là can thiệp y tế. Nó là điều kiện để trẻ được học, được chơi, được kết bạn và được gọi vào cuộc trò chuyện chung.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra nghe kém ở trẻ em, can thiệp sớm và hỗ trợ giao tiếp.