AAC là giao tiếp tăng cường và thay thế, gồm nhiều cách giúp trẻ truyền đạt khi lời nói chưa đủ. AAC có thể là cử chỉ, thẻ tranh, bảng giao tiếp, chữ viết, thiết bị phát giọng nói hoặc ứng dụng. Vì vậy, câu hỏi đầu tiên không nên là mua công cụ nào, mà là trẻ cần truyền đạt điều gì và trong môi trường nào.
Một công cụ tốt trên giấy có thể không phù hợp nếu trẻ không với tới, không nhìn rõ, không có người biết dùng cùng hoặc chỉ được lấy ra trong giờ trị liệu.
Bắt đầu từ nhu cầu giao tiếp thật
Gia đình và chuyên viên nên xem trẻ cần AAC để xin đồ, từ chối, hỏi, kể, chọn, gọi giúp, nói đau, chơi với bạn hay tham gia lớp học. Nếu AAC chỉ có vài hình về đồ ăn, trẻ có thể học xin bánh nhưng vẫn không có cách nói con không thích, con muốn nghỉ hoặc nhìn kìa.
Cần xem cả khả năng vận động và cảm giác. Trẻ có thể chỉ tay chính xác không, có dễ mỏi tay không, có nhìn được hình nhỏ không, có cần nút lớn không, có bị quá tải bởi màn hình sáng không. Những chi tiết này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng dùng AAC.
Ngôn ngữ gia đình cũng quan trọng. Với trẻ Việt Nam sống ở Nhật Bản, AAC có thể cần tiếng Việt ở nhà và tiếng Nhật ở trường. Nếu chỉ có một ngôn ngữ, trẻ sẽ bị giới hạn trong một phần đời sống của mình.
Công cụ chỉ hiệu quả khi người lớn dùng cùng
AAC không phải món đồ đưa cho trẻ rồi chờ trẻ tự biết. Người lớn cần học cách làm mẫu, chờ trẻ phản hồi, trả lời thông điệp của trẻ và giữ công cụ luôn sẵn trong tình huống cần giao tiếp.
Khi chọn công cụ, nên hỏi ai sẽ chuẩn bị từ vựng, ai sẽ mang theo, ai sẽ sạc thiết bị, ai sẽ cập nhật nội dung và trường học có chấp nhận dùng không. Một hệ thống đơn giản nhưng được dùng mỗi ngày thường tốt hơn một hệ thống phức tạp nhưng bị cất đi.
Nếu gia đình đang phân vân, hãy trao đổi với nhà ngôn ngữ trị liệu hoặc chuyên viên AAC. Việc thử nghiệm có mục tiêu, quan sát phản ứng của trẻ và điều chỉnh dần thường thực tế hơn chọn một lần rồi coi đó là câu trả lời cuối cùng.
Gia đình cũng nên chuẩn bị phương án khi công cụ chính không dùng được. Thiết bị có thể hết pin, bảng có thể để quên, thẻ có thể rách. Trẻ vẫn cần cách nói các thông điệp quan trọng như đau, không, nghỉ, giúp con. Một hệ thống AAC tốt thường có nhiều lớp, từ cách đơn giản đến thiết bị phức tạp hơn.
Khi đánh giá công cụ, hãy hỏi trẻ có dùng được trong lúc mệt, ở nơi ồn, khi ngồi trên xe, trong bữa ăn và ở lớp không. Nếu công cụ chỉ hoạt động trong phòng trị liệu yên tĩnh, cần điều chỉnh thêm. AAC phải đi theo đời sống của trẻ, vì nhu cầu giao tiếp không chỉ xuất hiện khi mọi điều kiện hoàn hảo.
Cần tránh chọn công cụ chỉ theo độ hiện đại
Thiết bị phát giọng nói hoặc ứng dụng có thể mở rộng giao tiếp rất nhiều, nhưng không phải lúc nào màn hình cũng là bước đầu phù hợp. Một trẻ chưa quen chọn giữa nhiều biểu tượng có thể cần bảng ít ô hơn. Một trẻ dễ bị cuốn vào hoạt ảnh có thể cần giao diện đơn giản. Một trẻ vận động tay khó chính xác có thể cần ô lớn, vị trí ổn định hoặc cách chọn khác. Ngược lại, cũng không nên giữ trẻ mãi ở vài thẻ tranh nếu trẻ đã cần nói nhiều ý phức tạp hơn.
Khi thử AAC, người lớn nên ghi lại tình huống thật thay vì chỉ hỏi trẻ có bấm đúng không. Trẻ có dùng công cụ để bắt đầu giao tiếp không, có dùng để từ chối không, có dùng với người ngoài gia đình không, có bị người lớn đoán trước hết ý muốn không. Nếu trẻ chỉ bấm khi bị yêu cầu, hệ thống có thể đang giống bài tập hơn là tiếng nói của trẻ.
Quyền giao tiếp của trẻ phải nằm trong quyết định
Một công cụ AAC không nên chỉ phục vụ sự thuận tiện của người lớn. Trẻ cần có từ để nói đồng ý, không đồng ý, đau, mệt, sợ, thích, không thích, con muốn người khác, con muốn dừng. Nếu hệ thống chỉ có các từ người lớn muốn trẻ nói, trẻ vẫn thiếu quyền diễn đạt những điều quan trọng nhất.
Gia đình Việt sống ở Nhật cũng nên bàn trước với trường hoặc nơi trị liệu về cách dùng song ngữ. Có tình huống trẻ cần nói tiếng Việt để giữ quan hệ trong gia đình, và có tình huống trẻ cần từ tiếng Nhật để báo với giáo viên. Cách tốt nhất không phải lúc nào cũng là dịch toàn bộ hệ thống ngay lập tức, nhưng cần đảm bảo trẻ không bị mất tiếng nói ở một môi trường quan trọng.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra nguyên tắc AAC, lựa chọn công cụ và nhu cầu giao tiếp của trẻ.