Khi gia đình chuyển quốc gia, người lớn phải quyết định rất nhiều việc: nhà ở, trường học, công việc, giấy tờ, tài chính, đồ đạc, lịch bay và chăm sóc người thân. Trong guồng đó, tiếng nói của trẻ dễ bị xem là quá nhỏ, quá cảm tính hoặc quá khó hiểu để đưa vào quyết định. Đặc biệt với trẻ cần hỗ trợ phát triển, người lớn đôi khi nghĩ rằng trẻ không hiểu đủ nên chỉ cần thông báo sau khi mọi thứ đã xong.
Nhưng trẻ là người trực tiếp sống trong thay đổi. Trẻ rời lớp học, bạn bè, thầy cô, phòng ngủ, ngôn ngữ quen thuộc, đồ vật quen thuộc và cả những dự đoán nhỏ trong ngày. Lắng nghe trẻ không có nghĩa là để trẻ quyết định mọi thứ thay người lớn. Nó có nghĩa là cho trẻ được biểu đạt điều mình hiểu, lo, thích, tiếc và cần, rồi người lớn dùng thông tin đó để chuẩn bị nhân văn hơn.
Không hỏi trẻ bằng câu hỏi quá lớn ngay từ đầu
Một câu hỏi như "con muốn sống ở Nhật hay Việt Nam" có thể quá nặng, ngay cả với trẻ lớn. Trẻ có thể cảm thấy mình phải chọn giữa cha mẹ, bạn bè, ông bà hoặc hai phần bản sắc. Với trẻ nhỏ hoặc trẻ có khó khăn giao tiếp, câu hỏi đó càng khó. Người lớn nên bắt đầu từ những câu cụ thể hơn và gần đời sống hơn.
Có thể hỏi con lo điều gì ở trường mới, muốn mang theo đồ nào, muốn gọi cho ai trước khi đi, muốn xem ảnh nhà mới không, điều gì ở nơi cũ con sẽ nhớ, và khi đến nơi mới con muốn người lớn giúp việc gì. Với trẻ không trả lời bằng lời nhiều, người lớn có thể dùng hình ảnh, lựa chọn hai phương án, tranh vẽ, bản đồ, đồ vật hoặc câu chuyện ngắn để trẻ phản ứng.
Mục tiêu không phải là lấy một câu trả lời hoàn hảo. Mục tiêu là mở đường để trẻ biết rằng cảm xúc của mình có chỗ trong quá trình chuyển đổi. Đôi khi một trẻ chỉ nói "con muốn mang gối này" nhưng câu đó cũng rất quan trọng, vì nó cho thấy trẻ cần một điểm quen thuộc.
Lắng nghe cả hành vi, không chỉ lời nói
Trẻ có thể không nói thẳng rằng mình sợ chuyển nước. Thay vào đó, trẻ có thể ngủ kém, bám cha mẹ hơn, hỏi đi hỏi lại, cáu gắt, đau bụng, im lặng, thu mình, hoặc phản ứng mạnh khi thấy đồ đạc bị đóng gói. Với trẻ tự kỷ, chậm ngôn ngữ, lo âu hoặc có khó khăn cảm giác, hành vi có thể là cách trẻ nói rằng thay đổi đang quá lớn.
Người lớn cần quan sát hành vi như một phần của việc lắng nghe. Nếu trẻ liên tục mở vali để lấy đồ ra, có thể trẻ chưa hiểu đồ sẽ đi cùng mình. Nếu trẻ nổi giận khi lịch thay đổi, có thể trẻ cần hình ảnh hoặc thời gian báo trước. Nếu trẻ không muốn nói về nơi mới, có thể trẻ cần từng thông tin nhỏ thay vì một cuộc nói chuyện dài.
Điều này không có nghĩa mọi hành vi đều được chiều theo. Người lớn vẫn phải giữ ranh giới và quyết định cần thiết. Nhưng khi hiểu hành vi như tín hiệu, cách hỗ trợ sẽ khác. Thay vì mắng trẻ làm rối, người lớn có thể giải thích lại, cho trẻ chọn một túi đồ quan trọng, hoặc tạo lịch hình ảnh về những ngày trước khi đi.
Nói thật ở mức trẻ có thể chịu được
Trẻ dễ bất an khi mọi thứ thay đổi nhưng người lớn chỉ nói "không sao đâu". Nếu đã chắc ngày đi, nơi ở, trường mới hoặc người đón, nên nói rõ bằng ngôn ngữ phù hợp với tuổi. Nếu còn điều chưa chắc, có thể nói thật rằng người lớn đang tìm hiểu và sẽ báo khi biết. Sự thật đơn giản giúp trẻ tin người lớn hơn là lời trấn an mơ hồ.
Không cần nói mọi chi tiết tài chính, giấy tờ hoặc lo lắng của người lớn. Trẻ không nên phải gánh trách nhiệm của cha mẹ. Nhưng trẻ cần biết những điều ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của mình: khi nào chuyển, ai đi cùng, đồ vật nào được mang, có còn liên lạc với bạn cũ không, khi nào gặp trường mới, và nếu con buồn thì nói với ai.
Với trẻ cần dự đoán rõ, nên lặp lại thông tin nhiều lần bằng cùng một cách. Lịch hình ảnh, câu chuyện xã hội, ảnh nơi mới, bản đồ đường đi hoặc hộp đồ quen thuộc có thể giúp trẻ hiểu thay đổi không phải là biến mất hoàn toàn. Khi người lớn nói thật và lặp lại, trẻ có cơ hội chuẩn bị tinh thần.
Cho trẻ tham gia vào những phần trẻ có thể tham gia
Trẻ không quyết định toàn bộ việc chuyển quốc gia, nhưng vẫn có thể tham gia vào nhiều phần nhỏ. Trẻ có thể chọn đồ vật mang theo trong hành lý xách tay, chọn ảnh để in, chọn cách tạm biệt bạn, chọn món ăn quen trong tuần đầu, chọn góc đặt đồ ở nhà mới, hoặc chọn cách giữ liên lạc với người thân. Những lựa chọn nhỏ giúp trẻ cảm thấy mình không bị kéo đi trong im lặng.
Với trẻ lớn hơn, có thể cùng trẻ lập danh sách điều cần hỏi trường mới, điều muốn giữ từ trường cũ, hoặc điều làm trẻ lo về ngôn ngữ. Nếu trẻ từng nhận hỗ trợ ở Nhật, nên hỏi trẻ muốn giáo viên hoặc chuyên viên mới biết điều gì về mình. Trẻ có thể nói rằng mình không muốn bị giới thiệu bằng chẩn đoán trước lớp, hoặc muốn người lớn biết mình cần thời gian trả lời.
Khi trẻ có khó khăn giao tiếp, lựa chọn có thể rất đơn giản: chọn giữa hai món đồ, chỉ vào hình ảnh, gật lắc, hoặc dùng thiết bị giao tiếp. Sự tham gia không cần giống người lớn mới có giá trị.
Sau khi chuyển, tiếp tục hỏi thay vì nghĩ mọi chuyện đã xong
Quyền được lắng nghe không kết thúc vào ngày bay. Nhiều trẻ chỉ bộc lộ khó khăn sau vài tuần, khi sự mới lạ qua đi và mệt mỏi tích tụ. Người lớn nên tiếp tục hỏi trẻ điều gì khó, điều gì giúp con yên tâm, con nhớ ai, ở trường có lúc nào không hiểu, và con muốn người lớn giúp gì. Với trẻ không nói nhiều, tiếp tục quan sát ăn ngủ, cảm xúc, hành vi và phản ứng khi nhắc đến nơi cũ.
Gia đình cũng nên giữ một số kết nối cũ nếu an toàn và phù hợp. Một cuộc gọi với bạn, xem ảnh trường cũ, giữ vài từ tiếng Nhật hoặc tiếng Việt liên quan đến ký ức, hoặc tạo album nhỏ về hành trình có thể giúp trẻ hiểu rằng chuyển đi không có nghĩa là xóa bỏ quá khứ. Trẻ cần được phép nhớ và buồn, không chỉ phải nhanh chóng hòa nhập.
Nếu trẻ khó khăn kéo dài, từ chối đi học, mất kỹ năng, ngủ ăn rối loạn nghiêm trọng, hoặc có dấu hiệu lo âu mạnh, gia đình nên tìm hỗ trợ chuyên môn. Chuyển quốc gia là một thay đổi lớn; trẻ không cần phải tự vượt qua một mình.
Người lớn dùng tiếng nói của trẻ để điều chỉnh kế hoạch
Lắng nghe chỉ có ý nghĩa khi thông tin trẻ đưa ra được dùng để thay đổi điều gì đó. Nếu trẻ nói sợ lớp đông, người lớn có thể hỏi trường về cách làm quen. Nếu trẻ nói nhớ bạn, gia đình có thể lên lịch gọi. Nếu trẻ sợ mất đồ, người lớn có thể cho trẻ tự đóng một túi nhỏ. Nếu trẻ không muốn nói trước họ hàng, gia đình có thể đặt ranh giới cho việc hỏi dồn.
Không phải mong muốn nào của trẻ cũng thực hiện được. Nhưng ngay cả khi không thể làm theo, người lớn vẫn có thể nói rằng mình đã nghe. Ví dụ: cha mẹ hiểu con muốn ở lại trường cũ, nhưng gia đình vẫn phải chuyển; điều cha mẹ có thể làm là giúp con tạm biệt và giữ liên lạc. Cách nói này khác với việc phủ nhận cảm xúc của trẻ.
Trong chuyển đổi quốc tế, trẻ cần người lớn quyết định có trách nhiệm. Nhưng trẻ cũng cần được xem là người có trải nghiệm thật. Khi tiếng nói của trẻ được đưa vào kế hoạch, việc chuyển quốc gia bớt giống một biến cố áp xuống và giống một hành trình có người đồng hành hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền trẻ em, quyền được lắng nghe và tham gia của trẻ trong quyết định liên quan đến mình.