Một số trẻ hay va vào đồ, làm rơi vật, dùng lực quá mạnh, ngồi không vững hoặc khó bắt chước động tác. Người lớn thường gọi là vụng về. Nhưng phía sau sự vụng về có thể là khó cảm nhận cơ thể, khó biết tay chân đang ở đâu, cơ thể đang nghiêng thế nào và cần dùng lực bao nhiêu.
Cảm nhận cơ thể, thường liên quan đến proprioception, ảnh hưởng đến vận động, tự chăm sóc, chơi, viết, ăn uống và an toàn. Nếu trẻ thường xuyên gặp khó, gia đình nên quan sát cụ thể thay vì chỉ trách trẻ bất cẩn.
Nhìn vào hoạt động thật, không chỉ nhìn dáng đi
Trẻ có thể khó khi leo cầu thang, mặc áo, cầm bút, rót nước, chơi bóng, ngồi trên ghế, đi trong lớp đông hoặc đứng xếp hàng. Có trẻ dùng lực quá mạnh khi ôm bạn, đóng cửa, viết bút chì hoặc đặt bát xuống bàn. Có trẻ lại dùng lực quá nhẹ nên đồ rơi, nét bút mờ hoặc khó mở nắp hộp.
Gia đình nên ghi lại hoạt động nào khó và điều gì giúp trẻ làm tốt hơn. Trẻ có thể tốt hơn khi đi chậm, có tay vịn, được làm mẫu từng bước, dùng ghế vững hơn, dùng bút dễ cầm hơn hoặc được nhắc nhìn vị trí cơ thể trước khi chuyển động. Những chi tiết này giúp phân biệt trẻ chưa học kỹ năng, trẻ quá vội, trẻ yếu cơ, trẻ khó lập kế hoạch động tác hay trẻ khó cảm nhận lực.
Hỗ trợ nên gắn với an toàn và sự tham gia
Hỗ trợ cảm nhận cơ thể không nên chỉ là cho trẻ vận động mạnh thật nhiều. Trẻ cần hoạt động phù hợp với mục tiêu, môi trường an toàn và người lớn biết quan sát phản ứng. Nếu trẻ thích va đập, leo trèo hoặc nhảy mạnh, cần tạo lựa chọn an toàn hơn thay vì chỉ cấm hoặc để trẻ tự tìm cách nguy hiểm.
Nhà hoạt động trị liệu có thể xem vận động, cảm giác, tư thế, kỹ năng tự chăm sóc và cách trẻ lập kế hoạch động tác. Nếu trẻ thường té ngã, đau, yếu rõ một bên, mất kỹ năng đã có, hoặc vụng về ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, gia đình nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên phù hợp. Hỗ trợ không chỉ nhằm làm trẻ khéo hơn, mà giúp trẻ tham gia an toàn và tự tin hơn.
Vụng về không phải lỗi tính cách. Đó có thể là dấu hiệu cơ thể cần cách học rõ hơn và môi trường cần được điều chỉnh vừa sức hơn.
Ở nhà, gia đình có thể chọn một kỹ năng có ý nghĩa để hỗ trợ trước, như rót nước, mặc áo, đi cầu thang hoặc cất bát. Khi chia nhỏ bước và làm mẫu chậm, trẻ dễ học hơn so với việc bị nhắc cẩn thận liên tục. Câu cẩn thận không cho trẻ biết phải dùng lực bao nhiêu hay đặt chân ở đâu.
Ở trường, vụng về có thể ảnh hưởng đến cả quan hệ xã hội. Trẻ làm đổ đồ, va vào bạn hoặc viết chậm có thể bị trêu chọc. Giáo viên nên xem xét chỗ ngồi, dụng cụ học tập, thời gian chuyển hoạt động và cách phân vai trong trò chơi. Khi môi trường giảm rào cản, trẻ có nhiều cơ hội tham gia mà không luôn bị nhắc lỗi cơ thể.
Trẻ cần từ ngữ để hiểu cơ thể mình
Nhiều trẻ bị gọi là vụng về trong thời gian dài nhưng không ai dạy trẻ cách mô tả cơ thể. Gia đình có thể dùng lời cụ thể như tay con đang dùng lực mạnh quá, chân con cần đặt lên bậc trước, cơ thể con đang nghiêng, mình thử chậm lại. Những câu này hữu ích hơn cẩn thận đi, vì trẻ biết mình cần điều chỉnh điều gì.
Nếu trẻ dùng ít lời, người lớn có thể dùng hình ảnh, làm mẫu hoặc chạm nhẹ có xin phép để chỉ vị trí cơ thể. Cần tránh làm trẻ xấu hổ trước bạn bè. Mục tiêu là giúp trẻ có bản đồ cơ thể rõ hơn, không phải làm trẻ thấy cơ thể mình luôn sai.
Khi nào cần nhìn rộng hơn sự vụng về
Nếu trẻ vụng về trong nhiều hoạt động, rất mệt khi viết, tránh vận động, đau thường xuyên hoặc khó tự chăm sóc hơn nhiều so với tuổi, gia đình nên trao đổi với chuyên viên. Có khi cần xem vận động tinh, vận động thô, thị giác, cảm giác, trương lực cơ, chú ý hoặc lập kế hoạch động tác. Một từ vụng về không đủ để hiểu nguyên nhân.
Ngược lại, cũng không nên biến mọi va chạm nhỏ thành vấn đề y tế. Điều cần xem là tần suất, mức ảnh hưởng đến an toàn và sinh hoạt, và trẻ có tiến bộ khi được hướng dẫn phù hợp hay không. Cách nhìn cân bằng giúp gia đình vừa không bỏ qua khó khăn thật, vừa không làm trẻ sống trong cảm giác luôn bị kiểm tra.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cảm nhận cơ thể, vận động và hoạt động trị liệu.