Khó khăn về thị giác có thể ảnh hưởng đến cách trẻ khám phá đồ vật, di chuyển, học chữ, chơi với bạn và tự chăm sóc. Một số vấn đề nhìn thấy được từ sớm, nhưng cũng có trường hợp chỉ rõ hơn khi trẻ vào môi trường học tập.
Nếu gia đình hoặc giáo viên nghi ngờ trẻ nhìn không rõ, cần đưa trẻ kiểm tra mắt. Không nên chỉ nghĩ trẻ lười nhìn, vụng về hoặc không chú ý.
Khó khăn thị giác cũng có thể bị nhầm với khó khăn hành vi hoặc học tập. Trẻ không chép bài kịp, né hoạt động bóng, va vào đồ vật, cúi rất gần sách hoặc mệt sau khi nhìn lâu có thể cần được kiểm tra mắt. Bài viết không thể xác định nguyên nhân, nhưng có thể nhắc người lớn đừng bỏ qua thị giác khi đánh giá phát triển.
Hỗ trợ bắt đầu từ việc hiểu trẻ nhìn như thế nào
Trẻ nhìn kém không phải lúc nào cũng “không thấy gì”. Có trẻ nhìn rõ ở gần nhưng khó ở xa, có trẻ khó với ánh sáng chói, có trẻ cần độ tương phản cao, có trẻ mệt khi nhìn lâu.
Người lớn cần hỏi chuyên viên mắt hoặc chuyên viên thị giác chức năng xem trẻ cần điều kiện nào để tiếp cận thông tin tốt hơn.
Việc hiểu trẻ nhìn như thế nào cần thông tin cụ thể hơn câu "nhìn kém". Trẻ có thể cần ngồi gần bảng, tránh ánh sáng chói, dùng tương phản cao, nghỉ mắt thường hơn hoặc nhận tài liệu bằng định dạng khác. Nếu chỉ yêu cầu trẻ cố nhìn, trẻ có thể mệt, đau đầu hoặc tránh học.
Gia đình và trường nên hỏi điều kiện nào giúp trẻ học tốt nhất, điều gì cần tránh và dấu hiệu nào cho thấy trẻ đang quá mỏi mắt. Những thông tin này nên được chuyển cho giáo viên mới khi trẻ đổi lớp.
Môi trường có thể làm trẻ độc lập hơn
Ở nhà và trường, việc sắp xếp đồ vật ổn định, giảm vật cản, dùng tương phản màu, ánh sáng phù hợp và hướng dẫn bằng lời rõ ràng có thể giúp trẻ di chuyển tự tin hơn. Khi thay đổi vị trí đồ vật, người lớn nên báo cho trẻ biết.
Với học tập, trẻ có thể cần chữ lớn, thiết bị phóng đại, tài liệu điện tử, chữ nổi hoặc cách tiếp cận khác tùy mức độ và mục tiêu.
Môi trường ổn định giúp trẻ dự đoán và di chuyển an toàn hơn. Nếu bàn ghế, cặp sách hoặc đồ dùng thay đổi vị trí, người lớn cần báo bằng lời rõ ràng. Trong lớp, lối đi nên thông thoáng và vật nguy hiểm không nên để bất ngờ ở nơi trẻ thường qua lại.
Tài liệu học tập cần được chuẩn bị trước, không đợi đến giờ học mới phóng to vội. Nếu trẻ dùng thiết bị, giáo viên cần biết cách giao tài liệu phù hợp. Nếu trẻ học chữ nổi hoặc kỹ năng định hướng, cần chuyên viên phù hợp hỗ trợ; không nên để giáo viên hoặc gia đình tự đoán toàn bộ.
Tôn trọng tự lập thay vì làm thay mọi việc
Người lớn rất dễ làm thay vì sợ trẻ gặp nguy hiểm. Nhưng nếu làm thay quá nhiều, trẻ mất cơ hội học cách định hướng, hỏi thông tin, sắp xếp đồ dùng và tự chăm sóc. Hỗ trợ nên giúp trẻ làm được nhiều hơn, không khiến trẻ phụ thuộc hơn.
Điều này cần được thực hiện an toàn. Trẻ có thể học từng tuyến đường quen, cách tìm đồ bằng vị trí cố định, cách hỏi bạn hoặc giáo viên, và cách nói khi không nhìn rõ. Mỗi kỹ năng nhỏ đều giúp trẻ có thêm quyền trong đời sống hằng ngày.
Đừng quên quan hệ xã hội
Trẻ nhìn kém có thể bỏ lỡ nét mặt, cử chỉ hoặc tín hiệu trong trò chơi. Bạn bè và giáo viên cần học cách gọi tên trẻ, nói rõ hoạt động đang diễn ra và mời trẻ tham gia bằng cách cụ thể.
Hỗ trợ thị giác không chỉ là kính hoặc thiết bị. Nó là cách làm cho môi trường trở nên dễ hiểu và dễ tham gia hơn.
Bạn bè có thể cần được hướng dẫn cách hỗ trợ mà không kéo, đẩy hoặc chạm vào đồ dùng của trẻ khi chưa hỏi. Giáo viên có thể nói rõ ai đang phát biểu, mô tả nội dung trên bảng và tránh dùng những câu như "nhìn đây" mà không giải thích thêm. Những điều nhỏ này giúp trẻ không bị bỏ lại khỏi dòng giao tiếp của lớp.
Với trẻ song ngữ hoặc sống giữa Nhật Bản và Việt Nam, tài liệu hỗ trợ cần chú ý cả ngôn ngữ. Nếu gia đình không hiểu đầy đủ báo cáo mắt hoặc khuyến nghị của trường, cần thông dịch hoặc tóm tắt dễ hiểu. Hỗ trợ thị giác chỉ hiệu quả khi người chăm sóc và nhà trường cùng hiểu trẻ cần gì.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra thị giác trẻ em, sức khỏe mắt và hỗ trợ trong môi trường học tập.