Bữa ăn và giờ chơi có nhiều cơ hội giao tiếp tự nhiên. Trẻ có thể muốn thêm, muốn dừng, không thích, chọn món, đổi lượt, gọi giúp, khoe điều vui, nói đau hoặc bình luận. Nếu AAC xuất hiện trong những lúc này, trẻ dễ thấy công cụ có ý nghĩa thật. AAC không cần chờ bàn học yên tĩnh. Nó cần đi vào những khoảnh khắc trẻ có điều muốn nói.
AAC là giao tiếp tăng cường và thay thế, có thể gồm thẻ tranh, bảng giao tiếp, cử chỉ, ký hiệu, thiết bị hoặc ứng dụng. Với trẻ chưa nói được hoặc lời nói chưa đủ, AAC giúp trẻ có đường thể hiện nhu cầu và cảm xúc. Điều quan trọng là người lớn xem thông điệp qua AAC là tiếng nói thật của trẻ.
Trong bữa ăn, đừng chỉ dạy tên món
Thẻ hoặc bảng trong bữa ăn thường có tên thức ăn. Điều đó hữu ích, nhưng chưa đủ. Trẻ cần cả những từ như “thêm”, “hết”, “không”, “nóng”, “lạnh”, “ngon”, “đau”, “giúp con”, “nghỉ” hoặc “khó”. Những từ này giúp trẻ nói về trải nghiệm của mình, không chỉ xin món. Nếu trẻ chỉ có từ để xin đồ, người lớn dễ bỏ lỡ việc trẻ đang khó chịu, sợ hoặc cần dừng.
Người lớn có thể làm mẫu trước. Khi rót nước, chỉ “thêm”. Khi món hết, chỉ “hết”. Khi thức ăn nóng, chỉ “nóng” và chờ. Nếu trẻ từ chối bằng thẻ “không”, người lớn nên tôn trọng trong khả năng an toàn và dinh dưỡng, rồi tìm cách khác thay vì ép ngay. Tôn trọng từ chối giúp trẻ hiểu AAC có tác dụng, không chỉ là bài tập theo ý người lớn.
AAC có thể hỗ trợ an toàn ăn uống
Với trẻ có khó khăn ăn uống, AAC có thể giúp trẻ nói về cảm giác như đau, sợ, mùi khó, cứng, mềm, khô, ướt hoặc cần nước. Những thông điệp này đặc biệt quan trọng vì trẻ không luôn thể hiện khó khăn bằng lời. Nếu trẻ chỉ khóc hoặc đẩy bát, người lớn có thể nghĩ trẻ kén ăn, trong khi trẻ có thể đang đau, sợ nghẹn hoặc quá tải cảm giác.
Tuy nhiên, AAC không thay thế đánh giá y tế. Nếu trẻ nghẹn, ho sặc, sụt cân, đau, ăn rất hạn chế, mệt khi ăn hoặc có dấu hiệu mất an toàn khi nuốt, gia đình cần hỏi bác sĩ, chuyên viên ngôn ngữ trị liệu hoặc chuyên viên phù hợp. AAC giúp trẻ nói về trải nghiệm, còn an toàn ăn nuốt vẫn cần chuyên môn riêng.
Trong giờ chơi, AAC mở rộng niềm vui
Giờ chơi không nên chỉ dùng AAC để yêu cầu trẻ nói mình muốn gì. Trẻ có thể dùng AAC để nói “nữa”, “nhanh”, “chậm”, “buồn cười”, “tới lượt con”, “bạn làm đi”, “không thích”, “đổi trò”. Những thông điệp này làm trò chơi có tương tác hơn và giúp trẻ không bị giới hạn trong vai trò người xin đồ.
Người lớn có thể giữ AAC gần đồ chơi, không để xa trên kệ. Nếu chơi bóng, bảng cần ở nơi trẻ có thể chỉ nhanh. Nếu chơi nước hoặc cát, có thể dùng bảng chống ướt hoặc bản đơn giản. Nếu trẻ dùng thiết bị, cần bảo đảm thiết bị không bị coi là vật chỉ dùng trong giờ học mà được phép xuất hiện trong những lúc vui.
Người lớn cần làm mẫu và chờ
AAC trong bữa ăn và giờ chơi hiệu quả hơn khi người lớn làm mẫu. Người lớn vừa nói vừa chỉ một hoặc hai từ quan trọng, rồi chờ trẻ phản hồi. Không cần bắt trẻ bấm đúng ngay. Nếu trẻ nhìn, chạm, chỉ gần đúng hoặc dùng cách khác để giao tiếp, người lớn có thể phản hồi và làm mẫu lại. Mục tiêu là tạo vòng giao tiếp, không phải kiểm tra đáp án.
Khi AAC đi cùng niềm vui, trẻ học rằng giao tiếp không chỉ để nhận đồ, mà để chia sẻ trải nghiệm với người khác. Đó là phần rất quan trọng của phát triển xã hội. Một bữa ăn hoặc giờ chơi có AAC không cần hoàn hảo, nhưng cần đủ gần, đủ được người lớn dùng và đủ được tôn trọng để trẻ thấy mình có tiếng nói.
Chuẩn bị từ vựng trước hoạt động
Trước bữa ăn hoặc giờ chơi, người lớn có thể kiểm tra nhanh xem AAC có đủ thông điệp cần thiết không. Bữa ăn cần từ về thêm, hết, không, đau, nóng, lạnh, nước, nghỉ. Giờ chơi cần từ về lượt, nữa, dừng, nhanh, chậm, đổi trò, vui, không thích. Nếu thiếu những từ này, trẻ có thể phải dùng hành vi để diễn đạt điều bảng chưa cho phép nói.
Không cần làm bảng quá phức tạp ngay. Một vài từ lõi dùng được nhiều lần thường hữu ích hơn danh sách dài chỉ có tên đồ vật. Khi hoạt động thay đổi, người lớn có thể thêm từ mới từng chút và quan sát trẻ dùng thông điệp nào nhiều nhất.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra AAC trong sinh hoạt hằng ngày, làm mẫu và hỗ trợ gia đình.