Khi trẻ nhận hỗ trợ trong thời gian dài, gia đình có thể thấy tiến bộ quá chậm. Cảm giác này rất thật, nhất là khi cha mẹ đã dành nhiều thời gian, tiền bạc, hy vọng và sức lực cho trị liệu, trường học hoặc các điều chỉnh trong nhà. Mỗi lần nghe về mục tiêu mới, gia đình có thể tự hỏi vì sao con mình vẫn chưa thay đổi như mong đợi.
Tiến bộ chậm không luôn có nghĩa hỗ trợ vô ích. Nhưng nó là tín hiệu cần xem lại mục tiêu, cách đo, môi trường, sức khỏe của trẻ và sức chịu đựng của cả gia đình. Nếu chỉ cố thêm mà không nhìn lại, người chăm sóc dễ kiệt sức còn trẻ dễ bị đặt dưới áp lực quá lớn.
Nhìn vào thay đổi nhỏ trong đời sống
Tiến bộ trong phát triển không phải lúc nào cũng xuất hiện như một bước nhảy lớn. Trẻ có thể chưa nói nhiều hơn rõ rệt, nhưng đã biết nhìn người lớn để xin giúp. Trẻ có thể chưa tự mặc quần áo hoàn toàn, nhưng ít phản ứng mạnh hơn khi thay đồ. Trẻ có thể chưa chơi lâu với bạn, nhưng đã chịu ở cạnh bạn thêm vài phút mà không quá tải.
Những thay đổi nhỏ này có ý nghĩa nếu chúng làm đời sống dễ hơn hoặc mở đường cho bước tiếp theo. Gia đình nên ghi lại ví dụ cụ thể theo thời gian, vì trí nhớ của người lớn thường bị nỗi lo làm mờ. Khi ngày nào cũng sống cùng trẻ, cha mẹ dễ không thấy những thay đổi chậm nhưng thật.
Ghi chép không cần phức tạp. Một câu ngắn như "hôm nay con tự đưa thẻ xin nghỉ" hoặc "con chờ được ba lượt trong trò chơi" đã đủ để theo dõi. Sau vài tuần, những ghi chú này giúp gia đình và chuyên viên nhìn lại bằng dữ liệu hơn là cảm giác.
Hỏi lại mục tiêu có quá rộng hoặc quá xa không
Một mục tiêu như "hòa nhập tốt", "giao tiếp tốt hơn" hoặc "tự lập hơn" có thể đúng về hướng nhưng quá rộng để thấy tiến bộ. Chuyên viên và gia đình nên chia mục tiêu thành hành động có thể quan sát trong vài tuần hoặc vài tháng. Ví dụ, trẻ dùng một cách yêu cầu giúp đỡ, chuyển hoạt động với báo trước, hoặc tham gia một phần của giờ ăn.
Nếu không có cách đo, gia đình dễ cảm thấy mình đang đi mãi mà không biết đã đến đâu. Ngược lại, nếu mục tiêu quá nhỏ nhưng không liên quan đời sống, trẻ có thể làm được trong phòng trị liệu mà gia đình vẫn không thấy nhẹ hơn ở nhà.
Mục tiêu tốt cần vừa quan sát được vừa có ý nghĩa. Khi tiến bộ chậm, câu hỏi không chỉ là trẻ có cố không, mà là mục tiêu có được đặt đúng kích thước và đúng bối cảnh chưa.
Phân biệt chậm, đứng yên và lùi lại tạm thời
Có lúc trẻ tiến chậm nhưng vẫn tiến. Có lúc trẻ đứng yên vì môi trường thay đổi, sức khỏe không ổn, giấc ngủ kém hoặc yêu cầu đang quá cao. Cũng có lúc trẻ lùi lại tạm thời sau khi chuyển trường, có em mới, ốm, mất người thân hoặc trải qua căng thẳng. Những trạng thái này cần được phân biệt.
Nếu trẻ lùi lại rõ ở nhiều lĩnh vực, mất kỹ năng đã có, đau, ngủ rất kém, ăn uống thay đổi mạnh, tự làm đau hoặc có dấu hiệu sức khỏe tinh thần đáng lo, gia đình nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên phù hợp. Không nên giải thích mọi thứ bằng câu "phát triển chậm nên vậy".
Nếu trẻ chỉ chậm trong một mục tiêu, có thể cần đổi cách dạy hoặc môi trường. Nếu trẻ chậm ở nhiều mục tiêu và gia đình quá mệt, có thể cần giảm số mục tiêu để tập trung vào điều ảnh hưởng nhiều nhất đến đời sống.
Xem lại gánh nặng trị liệu và bài tập
Đôi khi tiến bộ chậm không phải vì thiếu trị liệu, mà vì trẻ và gia đình đang có quá nhiều yêu cầu. Lịch hẹn dày, bài tập ở nhà nhiều, lời khuyên từ nhiều nơi khác nhau và áp lực phải cải thiện nhanh có thể làm đời sống gia đình trở nên căng. Khi đó, thêm bài tập chưa chắc giúp.
Gia đình nên nói thật với chuyên viên về điều làm được và điều không làm được. Chuyên viên nên xem đây là thông tin để điều chỉnh, không phải bằng chứng gia đình thiếu hợp tác. Một kế hoạch nhỏ nhưng duy trì được thường tốt hơn một kế hoạch lớn chỉ tồn tại trên giấy.
Nếu trị liệu làm quan hệ giữa cha mẹ và trẻ xấu đi, cần dừng lại để xem cách thực hiện. Nhà không nên biến thành phòng trị liệu căng thẳng suốt ngày. Trẻ vẫn cần thời gian chơi tự do, nghỉ ngơi và được yêu mà không bị kiểm tra liên tục.
Cho phép mệt mỏi được nói ra
Cha mẹ có thể vừa yêu con vừa mệt. Có thể hy vọng và thất vọng cùng tồn tại. Nói ra sự mệt mỏi không có nghĩa bỏ cuộc hay thiếu tình thương. Nó giúp người hỗ trợ nhìn thấy phần sức người chăm sóc, vốn là điều kiện để bất kỳ kế hoạch nào được duy trì.
Nếu gia đình luôn cảm thấy tội lỗi vì tiến bộ chậm, nên xem lại thông điệp xung quanh mình. Không phải mọi chậm trễ đều do cha mẹ chưa làm đủ. Phát triển của trẻ chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố: cơ thể, môi trường, cơ hội học, sức khỏe, trường học, quan hệ và thời gian.
Đôi khi việc cần làm không phải là thêm mục tiêu, mà là chọn lại ưu tiên. Khi gia đình bớt kiệt sức, trẻ cũng có nhiều cơ hội nhận được hỗ trợ bình tĩnh hơn.
Tiến bộ cần được nhìn bằng thước đo của trẻ
So sánh với trẻ khác thường làm gia đình đau hơn là giúp ích. Mỗi trẻ có tốc độ, nền tảng và môi trường khác nhau. Điều đáng hỏi là trẻ của hôm nay có thêm cách tham gia nào so với trước không, gia đình hiểu trẻ hơn ở điểm nào, và hỗ trợ hiện tại có làm đời sống an toàn hơn không.
Nếu câu trả lời là có, dù rất nhỏ, đó vẫn là dữ liệu đáng giữ. Nếu câu trả lời là không, đó không phải là dấu chấm hết. Đó là lời mời xem lại mục tiêu, cách hỗ trợ và hệ thống quanh trẻ. Tiến bộ chậm cần sự kiên nhẫn, nhưng kiên nhẫn không có nghĩa im lặng chịu đựng một kế hoạch không còn phù hợp.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra theo dõi phát triển, sức khỏe tinh thần và hỗ trợ gia đình.