Từ một đến hai tuổi, trẻ bắt đầu khám phá mạnh hơn. Trẻ đi lại nhiều hơn, muốn tự làm, hiểu thêm lời nói, dùng cử chỉ hoặc từ đầu tiên, và cũng dễ phản ứng mạnh khi không được như ý. Đây là giai đoạn rất sống động, nhưng cũng là lúc nhiều gia đình bắt đầu lo về phát triển.
Gia đình không cần so trẻ với mọi bạn cùng tuổi từng ngày. Trẻ phát triển theo nhịp riêng và có khác biệt về ngôn ngữ, tính cách, môi trường gia đình. Điều cần quan sát là trẻ có đang mở rộng cách giao tiếp, chơi, vận động và tham gia sinh hoạt hay không. Nếu khó khăn lặp lại và ảnh hưởng rõ đến đời sống, nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên.
Giao tiếp không chỉ là số từ trẻ nói được
Ở giai đoạn này, trẻ thường giao tiếp bằng nhiều cách: nhìn, chỉ, đưa đồ, kéo tay, phát âm, nói từ đơn, bắt chước hành động hoặc chia sẻ điều mình thích. Nếu trẻ chưa nói nhiều nhưng có ý định giao tiếp rõ, biết chỉ để cho người lớn xem, biết đưa đồ để nhờ giúp và phản ứng với người thân, bức tranh khác với trẻ ít dùng cử chỉ và ít phản ứng với người khác.
Gia đình nên quan sát trẻ có quay lại khi được gọi tên không, có nhìn theo hướng người lớn chỉ không, có dùng cử chỉ như vẫy tay hoặc chỉ tay không, có cố gắng thu hút sự chú ý của người lớn không và có hiểu một số lời quen trong sinh hoạt không. Những quan sát này hữu ích hơn câu “con chưa nói nhiều” nếu gia đình cần trao đổi với bác sĩ.
Chơi nói lên nhiều điều về phát triển
Chơi không chỉ là giải trí. Đó là cách trẻ học giao tiếp, vận động, tưởng tượng và quan hệ xã hội. Trẻ một đến hai tuổi có thể khám phá đồ vật, bắt chước người lớn, chơi qua lại đơn giản, đưa đồ cho người khác hoặc chia sẻ điều thú vị. Nếu trẻ chỉ lặp lại một kiểu chơi rất hẹp, ít quan tâm đến người khác hoặc rất khó chuyển khỏi một đồ vật, gia đình nên ghi lại bối cảnh để hỏi thêm.
Không cần biến giờ chơi thành bài kiểm tra. Người lớn có thể ngồi gần, bắt chước hành động của trẻ, chờ trẻ phản hồi và thêm một bước nhỏ vào trò chơi. Nếu trẻ thích xe, có thể chơi “đi” và “dừng”. Nếu trẻ thích bóng, có thể lăn qua lại. Những trò đơn giản như vậy cho thấy trẻ có muốn chia sẻ lượt chơi và giao tiếp hay không.
Cảm xúc mạnh không phải lúc nào cũng là hư
Trẻ một đến hai tuổi chưa tự điều chỉnh tốt. Trẻ có thể khóc, ném đồ hoặc nằm xuống khi bị ngăn. Điều này không tự động là dấu hiệu rối loạn. Nhưng nếu phản ứng quá thường xuyên, kéo dài, rất khó dịu, đi kèm nguy cơ an toàn hoặc xảy ra vì trẻ không có cách giao tiếp nhu cầu, gia đình cần xem lại bối cảnh.
Ngủ, đói, chuyển hoạt động, quá tải tiếng ồn, khó hiểu lời nói hoặc đau có thể làm hành vi nặng hơn. Ghi lại vài tình huống cụ thể sẽ hữu ích hơn việc chỉ nói trẻ ăn vạ. Hỗ trợ ở tuổi này nên bắt đầu từ dự đoán, lời ngắn, lựa chọn nhỏ và đáp lại tín hiệu giao tiếp của trẻ.
Khi nào nên trao đổi sớm
Nếu trẻ ít phản ứng với tên gọi, không dùng cử chỉ rõ, không cố gắng giao tiếp, không chia sẻ chú ý với người khác, mất kỹ năng đã có, đi lại hoặc vận động làm gia đình rất lo, ăn ngủ bị ảnh hưởng nặng hoặc có hành vi nguy hiểm, gia đình nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên sớm hơn. Không cần chờ đến khi chắc chắn có chẩn đoán mới được hỏi.
Trao đổi sớm không có nghĩa là vội gắn nhãn. Nó giúp gia đình hiểu nên theo dõi gì, có cần kiểm tra thính lực không, có cần tư vấn phát triển không và cách hỗ trợ ở nhà ra sao. Với trẻ nhỏ, vài thay đổi trong cách người lớn phản hồi giao tiếp, chơi và nề nếp có thể tạo khác biệt lớn cho đời sống hằng ngày.
Chuẩn bị thông tin trước khi đi khám hoặc tư vấn
Khi gia đình lo lắng, buổi khám có thể trôi qua rất nhanh. Phụ huynh nên chuẩn bị vài ví dụ cụ thể: trẻ gọi người lớn bằng cách nào, có chỉ tay không, có hiểu lời quen không, chơi trò gì, phản ứng khi thay đổi ra sao, ăn ngủ thế nào và có mất kỹ năng nào đã từng có không. Nếu trẻ sống trong môi trường hai ngôn ngữ, nên nói rõ trẻ nghe tiếng nào với ai.
Video ngắn trong sinh hoạt có thể hữu ích nếu được dùng riêng tư để trao đổi chuyên môn, nhưng không bắt buộc. Điều quan trọng hơn là gia đình mô tả được trẻ trong bối cảnh thật, không chỉ nói “con chậm hơn bạn”. Thông tin cụ thể giúp bác sĩ hoặc chuyên viên quyết định nên theo dõi, đánh giá hay hướng dẫn hỗ trợ nào.
Hỗ trợ trong lúc chờ đánh giá
Nếu phải chờ lịch tư vấn, gia đình vẫn có thể hỗ trợ bằng cách nói ngắn hơn, chờ trẻ phản hồi, chơi luân phiên đơn giản, đáp lại cử chỉ của trẻ, giảm câu hỏi kiểm tra và tạo cơ hội cho trẻ lựa chọn. Những việc này không cần dụng cụ đặc biệt. Chúng giúp trẻ thấy giao tiếp có tác dụng trong đời sống.
Gia đình cũng nên giữ sinh hoạt cơ bản như ngủ, ăn, chơi vận động và thời gian gần người chăm sóc. Khi người lớn quá lo, mọi khoảnh khắc dễ biến thành bài kiểm tra phát triển. Trẻ nhỏ cần được quan sát, nhưng cũng cần được chơi, được vui và được người lớn nhìn thấy điểm mạnh của mình.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra mốc phát triển, theo dõi phát triển và các bước khi gia đình có lo lắng.