Khi trẻ bắt đầu tham gia trị liệu hoặc hỗ trợ phát triển, gia đình thường mong con tiến bộ càng nhanh càng tốt. Mong muốn đó rất dễ hiểu. Nhưng nếu mục tiêu chỉ được viết chung chung như nói tốt hơn, tập trung hơn hoặc ngoan hơn, gia đình và chuyên viên có thể khó biết nên làm gì trước, làm trong hoàn cảnh nào và khi nào cần điều chỉnh.
Mục tiêu trị liệu không phải là danh sách những điều trẻ còn thiếu. Một mục tiêu tốt cần giúp mọi người nhìn thấy trẻ đang cần tham gia vào hoạt động nào, điều gì đang cản trở trẻ, hỗ trợ nào có thể thử và sự thay đổi nào có ý nghĩa trong đời sống thật của trẻ.
Bắt đầu từ sinh hoạt hằng ngày của trẻ
Với trẻ em, phát triển diễn ra trong bữa ăn, giờ chơi, lúc tắm, khi đi học, lúc chuyển hoạt động, khi nói chuyện với người thân và khi tham gia cùng bạn bè. Vì vậy, mục tiêu trị liệu nên gắn với những tình huống này, thay vì chỉ nằm trong phòng trị liệu.
Nếu trẻ luyện vận động tinh, câu hỏi không chỉ là trẻ có cầm bút đúng không. Gia đình và chuyên viên cần hỏi kỹ năng đó giúp trẻ làm gì trong ngày, chẳng hạn tự xúc ăn, mở hộp đồ ăn, mặc áo, chơi đồ chơi yêu thích hoặc tham gia hoạt động ở lớp. Nếu trẻ luyện giao tiếp, câu hỏi không chỉ là trẻ nói được bao nhiêu từ. Điều quan trọng là trẻ có thể bày tỏ nhu cầu, từ chối, gọi người khác, chia sẻ điều mình thích hoặc nhờ giúp đỡ bằng cách phù hợp hơn không.
Khi mục tiêu gắn với sinh hoạt hằng ngày, gia đình dễ hiểu vì sao một hoạt động trị liệu lại cần thiết. Trẻ cũng có nhiều cơ hội thực hành hơn, vì kỹ năng không chỉ xuất hiện trong một buổi hẹn mỗi tuần mà được đặt vào những tình huống quen thuộc.
Mục tiêu cần cụ thể nhưng không cứng nhắc
Một mục tiêu cụ thể giúp các bên biết đang theo dõi điều gì. Tuy nhiên, cụ thể không có nghĩa là biến trẻ thành một bảng điểm. Nếu mục tiêu chỉ tập trung vào số lần hoặc thời lượng mà bỏ qua cảm xúc, môi trường và chất lượng tham gia, người lớn có thể vô tình gây áp lực quá mức cho trẻ.
Ví dụ, thay vì chỉ nói trẻ phải ngồi yên trong ba mươi phút, có thể đặt mục tiêu giúp trẻ tham gia hoạt động bàn trong khoảng thời gian phù hợp với lứa tuổi bằng cách chia nhỏ nhiệm vụ, cho nghỉ vận động ngắn và dùng chỉ dẫn rõ ràng. Khi đó, trọng tâm không phải là ép trẻ chịu đựng, mà là xây điều kiện để trẻ tham gia tốt hơn.
Mục tiêu cũng cần được xem lại khi trẻ thay đổi. Một mục tiêu phù hợp tháng này có thể cần điều chỉnh vào tháng sau nếu trẻ đã tiến bộ, nếu môi trường lớp học thay đổi hoặc nếu gia đình nhận ra ưu tiên khác quan trọng hơn. Sự linh hoạt này không làm kế hoạch yếu đi. Nó giúp kế hoạch gần với đời sống thật hơn.
Gia đình cần có tiếng nói trong mục tiêu
Gia đình là người hiểu rõ nhịp sinh hoạt, văn hóa, ngôn ngữ và điều kiện của trẻ. Vì vậy, trị liệu lấy gia đình làm trung tâm không có nghĩa là gia đình phải tự làm mọi thứ, mà là chuyên viên lắng nghe điều gia đình coi là quan trọng và cùng tìm cách hỗ trợ phù hợp.
Cùng một kỹ năng có thể có ý nghĩa khác nhau với từng gia đình. Có gia đình muốn trẻ có thể tự chuẩn bị đi học buổi sáng vì cả nhà rất vội. Có gia đình ưu tiên việc trẻ giao tiếp với ông bà bằng tiếng Việt. Có gia đình cần trẻ bớt căng thẳng khi đi tàu hoặc vào siêu thị. Nếu chuyên viên không biết những ưu tiên này, mục tiêu trị liệu có thể đúng về chuyên môn nhưng khó đi vào đời sống.
Gia đình cũng nên nói thật về điều mình có thể làm tại nhà. Một kế hoạch yêu cầu luyện quá nhiều trong ngày có thể không phù hợp với gia đình có nhiều con nhỏ, cha mẹ đi làm dài giờ hoặc người chăm sóc chưa cùng ngôn ngữ với chuyên viên. Kế hoạch tốt cần đủ thực tế để được duy trì.
Không chỉ sửa khó khăn, mà còn dùng điểm mạnh
Trẻ học tốt hơn khi người lớn biết dùng sở thích và điểm mạnh của trẻ. Nếu trẻ thích xe, âm nhạc, nước, tranh ảnh, chuyển động hoặc trò chơi tưởng tượng, những điều đó có thể trở thành cửa vào cho trị liệu. Điểm mạnh không phải phần trang trí của kế hoạch, mà là một phần của cách hỗ trợ.
Một trẻ khó dùng lời có thể giao tiếp tốt hơn khi có hình ảnh hoặc đồ vật thật. Một trẻ khó vận động tinh có thể cố gắng lâu hơn khi hoạt động gắn với món đồ chơi trẻ thích. Một trẻ khó tương tác với bạn có thể bắt đầu từ trò chơi có luật đơn giản và vai trò rõ ràng. Khi mục tiêu dựa vào điều trẻ có thể làm, trẻ thường có nhiều cơ hội thành công hơn.
Điều này cũng giúp người lớn bớt nhìn trẻ qua lăng kính thiếu hụt. Trẻ vẫn cần hỗ trợ cho những khó khăn thật, nhưng hỗ trợ hiệu quả thường bắt đầu từ chỗ trẻ có động lực, cảm thấy an toàn và được hiểu.
Theo dõi tiến triển trong nhiều môi trường
Một kỹ năng xuất hiện trong phòng trị liệu chưa chắc đã tự động xuất hiện ở nhà hoặc ở trường. Vì vậy, khi theo dõi tiến triển, gia đình và chuyên viên nên nhìn xem trẻ có dùng kỹ năng đó trong các tình huống khác nhau không. Đây là lý do việc trao đổi giữa gia đình, nhà trường và chuyên viên rất quan trọng.
Nếu trẻ có thể xin đồ trong buổi trị liệu nhưng ở nhà vẫn kéo tay người lớn mà không ra tín hiệu rõ, mục tiêu có thể cần thêm bước thực hành trong bữa ăn hoặc giờ chơi quen thuộc. Nếu trẻ ngồi được trong phòng yên tĩnh nhưng khó tham gia lớp đông, mục tiêu cần xem xét yếu tố môi trường, âm thanh, số người và cách giáo viên đưa chỉ dẫn.
Tiến triển không phải lúc nào cũng đi thẳng. Trẻ có thể làm tốt khi khỏe, ngủ đủ và môi trường quen thuộc, nhưng khó hơn khi mệt hoặc có thay đổi. Khi ghi nhận tiến triển, người lớn nên nhìn cả điều kiện giúp trẻ thành công, không chỉ nhìn kết quả cuối cùng.
Khi mục tiêu quá nhiều, hãy chọn điều có ý nghĩa nhất
Nhiều trẻ có hơn một nhu cầu hỗ trợ. Gia đình có thể muốn cải thiện giao tiếp, ăn uống, hành vi, vận động, học tập và quan hệ bạn bè cùng lúc. Nhưng nếu kế hoạch có quá nhiều mục tiêu, cả trẻ và người lớn đều dễ mệt.
Một cách thực tế hơn là chọn mục tiêu có ảnh hưởng lớn đến an toàn, sự tham gia và chất lượng sinh hoạt hiện tại. Nếu trẻ thường xuyên bỏ chạy khỏi lớp, an toàn có thể cần được ưu tiên. Nếu trẻ không có cách bày tỏ nhu cầu cơ bản, giao tiếp chức năng có thể là điểm bắt đầu. Nếu buổi sáng luôn căng thẳng đến mức trẻ đến lớp trong trạng thái kiệt sức, thói quen sinh hoạt buổi sáng có thể là mục tiêu rất đáng chú ý.
Chọn ít mục tiêu không có nghĩa là bỏ qua các lĩnh vực khác. Nó giúp gia đình và chuyên viên tập trung nguồn lực, theo dõi rõ hơn và tạo nền tảng cho bước tiếp theo.
Một mục tiêu tốt giúp mọi người phối hợp dễ hơn
Khi mục tiêu trị liệu rõ ràng, gia đình biết mình có thể hỗ trợ điều gì ở nhà, chuyên viên biết cần điều chỉnh can thiệp ra sao, giáo viên biết nên quan sát gì ở lớp và trẻ có nhiều cơ hội được hỗ trợ nhất quán hơn. Mục tiêu không phải giấy tờ cho đủ thủ tục. Nó là ngôn ngữ chung giữa những người đang cùng đồng hành với trẻ.
Gia đình có thể hỏi chuyên viên mục tiêu hiện tại gắn với hoạt động nào trong ngày, vì sao mục tiêu đó được ưu tiên, dấu hiệu tiến triển là gì và khi nào cần xem lại. Những câu hỏi này giúp gia đình tham gia vào quá trình trị liệu một cách chủ động, đồng thời giúp chuyên viên hiểu rõ hơn bối cảnh sống của trẻ.
Mục tiêu trị liệu tốt không hứa rằng mọi khó khăn sẽ biến mất. Nhưng nó giúp việc hỗ trợ bớt mơ hồ, bớt áp lực và gần hơn với điều trẻ thật sự cần để tham gia vào cuộc sống hằng ngày.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách diễn đạt về mục tiêu chức năng, tham gia sinh hoạt hằng ngày, trị liệu lấy gia đình làm trung tâm và khung nhìn hoạt động, tham gia trong phát triển trẻ.