Khi một trẻ trong gia đình cần nhiều hỗ trợ phát triển, trị liệu, chăm sóc y tế hoặc điều chỉnh ở trường, nhịp sống của cả nhà thường thay đổi. Lịch hẹn nhiều hơn, người lớn lo lắng hơn, các cuộc trò chuyện trong nhà dễ xoay quanh khó khăn của một trẻ. Trong bối cảnh đó, anh chị em của trẻ cũng đang sống trong câu chuyện này, dù đôi khi các em ít được hỏi đến.
Anh chị em có thể yêu thương, bảo vệ và tự hào về nhau. Các em cũng có thể ghen tị, mệt, xấu hổ, lo lắng hoặc thấy mình phải trưởng thành quá nhanh. Những cảm xúc này không làm các em ích kỷ. Chúng cho thấy gia đình cần nhìn việc hỗ trợ như chuyện của cả hệ thống gia đình, không chỉ của một trẻ.
Anh chị em không nên trở thành người chăm sóc nhỏ
Trong nhiều gia đình, anh chị em lớn hơn tự nhiên phụ giúp em. Điều này có thể là một phần đẹp của quan hệ gia đình. Nhưng nếu một trẻ thường xuyên phải trông em, nhường mọi thứ, giải thích cho người khác, hoặc chịu trách nhiệm làm em bình tĩnh, vai trò đó có thể trở nên quá nặng.
Trẻ em cần được là trẻ em. Các em có thể giúp trong khả năng phù hợp, nhưng không nên bị đặt vào vai trò thay cha mẹ hoặc chuyên viên. Nếu gia đình cần anh chị hỗ trợ một việc nhỏ, người lớn nên nói rõ việc đó là giới hạn, cảm ơn sự giúp đỡ và không để em chịu trách nhiệm khi tình huống không ổn.
Điều này đặc biệt quan trọng khi trẻ cần hỗ trợ có hành vi khó, dễ bùng nổ hoặc cần giám sát an toàn. Anh chị em không nên phải xử lý những tình huống vượt quá tuổi của mình.
Cảm xúc lẫn lộn cần được phép tồn tại
Một trẻ có thể vừa thương em, vừa bực vì cha mẹ dành nhiều thời gian cho em. Một trẻ có thể hiểu em cần hỗ trợ, nhưng vẫn buồn khi kế hoạch gia đình bị hủy. Một trẻ có thể xấu hổ khi bạn bè nhìn thấy hành vi của em ở nơi công cộng, rồi lại thấy có lỗi vì mình xấu hổ. Những cảm xúc lẫn lộn này rất thường gặp.
Gia đình có thể tạo không gian để anh chị em nói mà không bị mắng là ích kỷ. Một câu như mẹ biết con thương em nhưng cũng có lúc rất mệt vì mọi thứ xoay quanh em có thể giúp trẻ cảm thấy được nhìn thấy. Khi cảm xúc được gọi tên, trẻ ít phải biểu hiện bằng giận dữ, xa cách hoặc im lặng kéo dài.
Người lớn không cần giải thích mọi thứ trong một lần. Tùy tuổi, trẻ cần thông tin đơn giản, trung thực và không làm trẻ sợ. Nếu anh chị em nghĩ khó khăn của em là do mình gây ra hoặc có thể lây, người lớn cần giải thích rõ rằng đó không phải lỗi của các em.
Mỗi trẻ vẫn cần thời gian riêng với người lớn
Khi gia đình bận rộn với trị liệu, trường học và các cuộc hẹn, thời gian riêng cho anh chị em dễ bị đẩy xuống cuối. Nhưng trẻ không chỉ cần được chăm sóc vật chất. Trẻ cần cảm giác mình vẫn có chỗ riêng trong lòng cha mẹ.
Thời gian riêng không nhất thiết dài hay cầu kỳ. Có thể là mười phút đọc sách trước khi ngủ, cùng đi mua đồ, cùng nấu một món, hoặc một cuộc trò chuyện không bị ngắt bởi việc chăm sóc em. Điều quan trọng là trong khoảng thời gian đó, trẻ không phải cạnh tranh để được chú ý.
Nếu gia đình có nhiều người chăm sóc, có thể chia nhau để mỗi trẻ có lúc được ở riêng với một người lớn tin cậy. Với những gia đình ít hỗ trợ, việc này khó hơn, nhưng ngay cả những khoảnh khắc nhỏ được duy trì đều có giá trị.
Giúp anh chị em hiểu mà không tiết lộ quá mức
Anh chị em thường cần hiểu vì sao em được hỗ trợ khác, vì sao em có lịch hẹn, hoặc vì sao người lớn phản ứng khác trước cùng một hành vi. Nếu không có lời giải thích, trẻ có thể tự tạo ra câu chuyện của mình, đôi khi là câu chuyện làm trẻ buồn hoặc giận.
Gia đình có thể giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp với tuổi. Ví dụ, em đang học cách nói điều mình muốn nên người lớn dùng hình ảnh để giúp em, hoặc em rất khó chịu với tiếng ồn nên cần ra chỗ yên tĩnh một lúc. Cách giải thích nên tập trung vào nhu cầu và hỗ trợ, không biến trẻ cần hỗ trợ thành người có vấn đề trong mắt anh chị em.
Đồng thời, gia đình cần tôn trọng quyền riêng tư. Không phải thông tin y tế, chẩn đoán hoặc khó khăn cá nhân nào cũng cần kể chi tiết cho anh chị em, nhất là khi trẻ cần hỗ trợ đã đủ lớn để có quyền tham gia vào cách gia đình nói về mình.
Quan hệ anh chị em cần cơ hội tích cực
Nếu mọi tương tác giữa anh chị em đều xoay quanh việc nhắc nhở, tránh xung đột hoặc chăm sóc, mối quan hệ sẽ dễ nặng. Gia đình có thể giúp các con có hoạt động chung vừa sức, nơi mỗi trẻ có vai trò rõ và có cơ hội vui cùng nhau.
Hoạt động đó không cần phức tạp. Có thể là cùng xem sách tranh, chuyền bóng, xây khối, nghe nhạc, tưới cây hoặc cùng làm một món đơn giản. Nếu trẻ cần hỗ trợ dễ quá tải, hoạt động nên ngắn và kết thúc trước khi mọi người mệt. Thành công nhỏ lặp lại giúp quan hệ có ký ức tích cực, không chỉ là căng thẳng.
Người lớn cũng nên tránh khen một trẻ chỉ vì đã hy sinh. Những lời như con ngoan vì luôn nhường em có thể vô tình dạy trẻ rằng giá trị của mình nằm ở việc chịu thiệt. Tốt hơn là ghi nhận cụ thể, chẳng hạn con đã chờ đến lượt rất rõ ràng, hoặc con đã nói với mẹ khi con cần nghỉ.
Khi anh chị em có dấu hiệu quá tải
Nếu anh chị em thường xuyên buồn, cáu gắt, rút lui, khó ngủ, sa sút học tập, than đau bụng đau đầu, sợ về nhà hoặc tỏ ra quá lo cho tương lai, gia đình nên chú ý. Những dấu hiệu này không nhất thiết do việc có em cần hỗ trợ, nhưng chúng cho thấy trẻ cũng cần được lắng nghe và có thể cần thêm người hỗ trợ.
Gia đình có thể trao đổi với giáo viên, nhà tâm lý, bác sĩ hoặc nhóm hỗ trợ gia đình nếu có. Một người lớn ngoài cha mẹ đôi khi giúp trẻ nói ra điều các em không muốn làm cha mẹ buồn. Hỗ trợ anh chị em không phải là làm gia đình thêm việc, mà là bảo vệ sức khỏe của cả nhà.
Khi một trẻ cần nhiều hỗ trợ, tình yêu trong gia đình không tự động phân chia công bằng theo thời gian. Nó cần được tổ chức bằng sự chú ý, lời nói và những khoảng riêng. Anh chị em được nhìn thấy sẽ có nhiều cơ hội lớn lên với sự hiểu biết và kết nối, thay vì âm thầm mang gánh nặng.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả nhu cầu cảm xúc, trách nhiệm và hỗ trợ dành cho anh chị em trong gia đình có trẻ cần nhiều hỗ trợ.