Chuyên viên trong lĩnh vực phát triển trẻ em có kiến thức, thuật ngữ, báo cáo, công cụ đánh giá và vị trí được gia đình tin tưởng. Những điều đó tạo ra quyền lực. Quyền lực này có thể được dùng để mở thêm lựa chọn cho trẻ và gia đình, nhưng cũng có thể vô tình làm gia đình im lặng, làm trẻ bị ép theo mục tiêu của người lớn, hoặc biến một nhận xét chuyên môn thành nhãn dính lâu dài.
Tự nhìn lại quyền lực không làm chuyên môn yếu đi. Nó giúp chuyên môn được dùng cẩn thận hơn. Một chuyên viên biết mình có ảnh hưởng sẽ thận trọng hơn khi viết báo cáo, đặt mục tiêu, phản hồi với phụ huynh và diễn giải hành vi của trẻ.
Lời nói của chuyên viên có thể đi rất xa
Một câu trong báo cáo như "trẻ không hợp tác" có thể theo trẻ sang trường học, dịch vụ khác và các cuộc họp gia đình. Người lớn sau đó có thể nhìn mọi phản ứng của trẻ qua lăng kính chống đối. Nếu câu được viết lại thành "trẻ khó tham gia khi yêu cầu thay đổi nhanh và cần tín hiệu báo trước", hướng hỗ trợ sẽ khác hẳn.
Ngôn ngữ chuyên môn cần chính xác và tôn trọng. Chính xác không có nghĩa lạnh lùng. Tôn trọng không có nghĩa né tránh khó khăn. Chuyên viên có thể nói trẻ gặp khó rõ ràng, nhưng vẫn mô tả bối cảnh, nhu cầu hỗ trợ và điều kiện giúp trẻ làm tốt hơn.
Trước khi viết hoặc nói một nhận xét, chuyên viên nên hỏi câu này sẽ ảnh hưởng đến trẻ thế nào nếu giáo viên, phụ huynh, cơ quan hỗ trợ hoặc chính trẻ đọc được sau này. Câu hỏi đó không làm báo cáo kém khách quan; nó nhắc người viết rằng báo cáo là một tài liệu sống trong đời trẻ.
Gia đình có quyền không hiểu hoặc chưa đồng ý ngay
Khi gia đình hỏi lại, im lặng, khóc, phản đối hoặc chưa làm theo khuyến nghị, chuyên viên dễ diễn giải là thiếu hợp tác. Nhưng có nhiều khả năng khác: thông tin quá nhiều, ngôn ngữ quá khó, khuyến nghị không phù hợp lịch gia đình, phụ huynh đang sốc, hoặc chuyên viên chưa hiểu đủ bối cảnh văn hóa và kinh tế của gia đình.
Một thực hành khiêm tốn là kiểm tra hiểu theo cách không làm gia đình mất mặt. Thay vì hỏi "anh chị hiểu chưa", chuyên viên có thể nói "tôi vừa giải thích nhiều, anh chị thử nói lại điều quan trọng nhất theo cách của mình để tôi xem tôi có nói rõ không". Trách nhiệm rõ ràng hơn nằm ở người giải thích, không chỉ ở người nghe.
Gia đình cũng có quyền đặt câu hỏi về mục tiêu. Nếu mục tiêu trị liệu làm đời sống ở nhà căng hơn, hoặc không liên quan đến điều gia đình cần nhất, chuyên viên nên sẵn sàng xem lại. Chuyên môn không phải là ra lệnh; chuyên môn là cùng tìm cách hỗ trợ có cơ sở và có thể sống được.
Trẻ không chỉ là đối tượng can thiệp
Ngay cả khi trẻ còn nhỏ hoặc chưa dùng lời nói linh hoạt, phản ứng của trẻ trong trị liệu vẫn là thông tin đạo đức. Trẻ né tránh liên tục, sợ phòng trị liệu, mất niềm vui, đóng băng, hoặc chỉ làm vì bị ép đều là tín hiệu cần xem xét. Không nên bỏ qua các tín hiệu đó chỉ vì mục tiêu đã được ghi trong kế hoạch.
Điều này không có nghĩa mọi yêu cầu khó đều phải bỏ. Trẻ vẫn cần học kỹ năng mới và đôi khi cần hỗ trợ để vượt qua điều chưa quen. Nhưng chuyên viên phải phân biệt giữa thử thách vừa sức và ép buộc. Một mục tiêu đúng chuyên môn nhưng được thực hiện theo cách làm trẻ mất an toàn có thể cần thay đổi phương pháp.
Trẻ nên có lựa chọn ở mức phù hợp: chọn đồ chơi, chọn thứ tự hoạt động, xin nghỉ, từ chối một cách an toàn, hoặc dùng phương thức giao tiếp khác. Khi trẻ có quyền nhỏ trong buổi trị liệu, trẻ học rằng tiếng nói của mình có giá trị.
Quyền lực cũng nằm trong cách đặt mục tiêu
Mục tiêu trị liệu thường phản ánh điều người lớn coi là quan trọng. Nếu chuyên viên không tự hỏi, mục tiêu có thể nghiêng về việc làm trẻ trông "bình thường" hơn thay vì giúp trẻ giao tiếp, tham gia và sống dễ chịu hơn. Ví dụ, bắt trẻ nhìn mắt lâu có thể được xem là kỹ năng xã hội, nhưng với một số trẻ, mục tiêu phù hợp hơn là hướng cơ thể, đáp lại bằng lời hoặc dùng cách báo hiệu khác mà vẫn tôn trọng cảm giác của trẻ.
Mục tiêu nên được hỏi qua ba lăng kính. Mục tiêu này có giúp trẻ trong đời sống thật không. Gia đình có thấy nó liên quan đến ưu tiên của họ không. Trẻ có thể tham gia mục tiêu này bằng cách giữ được phẩm giá không. Nếu một mục tiêu chỉ đẹp trên giấy nhưng không trả lời được ba câu hỏi đó, cần xem lại.
Chuyên viên cũng nên thận trọng với mục tiêu phục vụ sự thuận tiện của người lớn nhưng không giải quyết nhu cầu của trẻ. Dạy trẻ im lặng lâu hơn có thể làm lớp dễ quản hơn, nhưng nếu nguyên nhân là trẻ đau, quá tải hoặc không hiểu, mục tiêu đúng phải là hỗ trợ giao tiếp và điều chỉnh môi trường.
Văn hóa và ngôn ngữ làm quyền lực mạnh hơn
Với gia đình Việt Nam tại Nhật Bản, quyền lực chuyên môn có thể được nhân lên bởi rào cản ngôn ngữ, vị thế nhập cư, thiếu thông tin về hệ thống và sự khác biệt trong cách hiểu về khuyết tật hoặc trị liệu. Gia đình có thể gật đầu vì lịch sự hoặc vì không biết cách hỏi lại bằng tiếng Nhật, không phải vì đã hiểu.
Chuyên viên cần dùng ngôn ngữ dễ hiểu, giải thích thuật ngữ, cho thời gian hỏi lại và tôn trọng việc gia đình cần phiên dịch. Khi có phiên dịch, chuyên viên vẫn phải nói trực tiếp với gia đình, không nói như thể gia đình vắng mặt. Cách sắp xếp ghế, ánh mắt và nhịp nói đều truyền thông điệp về quyền tham gia.
Đáp ứng văn hóa không có nghĩa đồng ý với mọi quan niệm của gia đình. Nó có nghĩa tìm hiểu bối cảnh trước khi kết luận, và giải thích khuyến nghị theo cách gia đình có thể cân nhắc thật sự.
Tự phản tư cần trở thành thói quen cụ thể
Tự phản tư không nên chỉ là khẩu hiệu đạo đức. Chuyên viên có thể tạo thói quen sau mỗi buổi: mình đã nói thay trẻ ở đâu, có lúc nào mình bỏ qua tín hiệu từ chối không, gia đình có cơ hội đặt câu hỏi không, khuyến nghị có quá nặng không, và báo cáo của mình có mô tả bối cảnh đủ công bằng không.
Trao đổi với đồng nghiệp hoặc giám sát chuyên môn cũng giúp nhìn ra điểm mù. Khi một ca làm mình khó chịu, muốn trách gia đình hoặc muốn ép trẻ nhanh hơn, đó thường là lúc cần dừng lại để xem quyền lực đang vận hành thế nào.
Quyền lực chuyên môn không biến mất chỉ vì chuyên viên có ý tốt. Nó cần được nhận diện, kiểm tra và dùng có trách nhiệm. Khi chuyên viên làm được điều đó, trẻ và gia đình có nhiều cơ hội gặp một hệ thống hỗ trợ biết lắng nghe hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra đạo đức nghề nghiệp, đáp ứng văn hóa và quyền trẻ em.