Trẻ có thể lặp âm, kéo dài âm, bị kẹt ở đầu câu hoặc dừng lại khi đang nói. Một số giai đoạn không lưu loát có thể xuất hiện khi trẻ phát triển ngôn ngữ nhanh. Nhưng nếu nói lắp kéo dài, làm trẻ căng thẳng, tránh nói hoặc bị trêu chọc, gia đình nên tìm tư vấn chuyên môn.
Điều quan trọng là trẻ cần cảm thấy lời nói của mình đáng được nghe, kể cả khi câu nói chưa trôi chảy.
Nói lắp không phải do trẻ thiếu cố gắng, không lễ phép hoặc cố tình nói sai. Trẻ cũng không nên bị trách vì làm người lớn sốt ruột. Khi người lớn hiểu nói lắp là một vấn đề về độ lưu loát lời nói cần được quan sát và hỗ trợ đúng, cuộc trò chuyện với trẻ sẽ bớt áp lực hơn.
Phản ứng của người lớn ảnh hưởng đến cảm giác của trẻ
Khi trẻ nói lắp, người lớn thường muốn giúp bằng cách nói chậm lại, nói lại đi, hít thở đi hoặc nghĩ kỹ rồi nói. Những câu này có thể xuất phát từ ý tốt, nhưng đôi khi làm trẻ chú ý nhiều hơn vào lỗi và căng thẳng hơn.
Gia đình có thể giữ ánh mắt tự nhiên, chờ trẻ nói hết, trả lời nội dung trẻ muốn nói và giảm nhịp cuộc trò chuyện. Nếu cần, người lớn tự nói chậm hơn một chút thay vì yêu cầu trẻ phải nói chậm. Không nên bắt trẻ biểu diễn nói trước người khác khi trẻ không muốn.
Ở trường, giáo viên cần bảo vệ trẻ khỏi trêu chọc và không gọi bất ngờ nếu điều đó làm trẻ sợ. Có thể thỏa thuận trước với trẻ cách tham gia đọc, trả lời hoặc thuyết trình.
Một cách hỗ trợ đơn giản là giảm cạnh tranh trong cuộc trò chuyện. Trong bữa ăn hoặc giờ chơi, người lớn có thể lần lượt nói, bớt hỏi dồn dập, không sửa từng lỗi, và cho trẻ đủ thời gian. Nếu anh chị em hay cắt lời, gia đình có thể đặt quy tắc ai cũng được nói hết lượt. Trẻ cần học rằng nội dung của mình quan trọng hơn tốc độ nói.
Nếu trẻ tự nhận ra mình nói lắp và buồn, người lớn không cần giả vờ không có gì. Có thể nói con đang bị kẹt một chút khi nói, mẹ vẫn nghe con, mình có thể nói từ từ. Câu trả lời bình tĩnh giúp trẻ không cảm thấy nói lắp là điều phải giấu bằng mọi giá.
Khi nào nên hỏi nhà ngôn ngữ trị liệu
Gia đình nên tìm tư vấn nếu nói lắp kéo dài, tăng nặng, trẻ căng mặt hoặc cơ thể khi nói, né tránh từ, né tránh tình huống nói, có người thân nói lắp, hoặc gia đình rất lo. Đánh giá không có nghĩa là trẻ sẽ bị gắn nhãn nặng nề; nó giúp hiểu tình hình và chọn hỗ trợ phù hợp.
Mục tiêu của hỗ trợ không chỉ là lời nói trôi chảy tuyệt đối. Trẻ cần giao tiếp tự tin, được tham gia và biết rằng mình không có lỗi khi nói lắp.
Nếu trẻ dùng hai ngôn ngữ, nên trao đổi với chuyên viên về cả hai ngôn ngữ. Không nên tự ý cắt bỏ một ngôn ngữ gia đình yêu thương chỉ vì lo nói lắp, trừ khi có khuyến nghị chuyên môn cụ thể.
Với trẻ song ngữ Việt Nhật, độ lưu loát có thể thay đổi theo ngôn ngữ, người nghe, mệt mỏi và chủ đề. Trẻ có thể nói lắp nhiều hơn khi tìm từ trong ngôn ngữ yếu hơn hoặc khi bị áp lực trả lời nhanh. Điều đó không có nghĩa gia đình phải bỏ tiếng Việt. Chuyên viên cần thông tin về cả hai ngôn ngữ để phân biệt khó khăn do nói lắp, do tìm từ, do môi trường mới hoặc do yêu cầu giao tiếp quá cao.
Ở trường, trẻ nói lắp có thể cần lựa chọn cách tham gia. Có trẻ muốn đọc theo nhóm trước rồi mới đọc một mình, có trẻ muốn biết trước khi được gọi, có trẻ thích trình bày bằng ghi âm hoặc nói với nhóm nhỏ. Điều chỉnh nên được trao đổi với trẻ nếu trẻ đủ lớn, vì mục tiêu là tăng tham gia chứ không làm trẻ biến mất khỏi hoạt động nói.
Nếu nói lắp xuất hiện đột ngột sau chấn thương, kèm thay đổi thần kinh, thay đổi ý thức, yếu liệt, đau đầu dữ dội hoặc dấu hiệu sức khỏe đáng lo, gia đình cần tìm hỗ trợ y tế theo hướng dẫn địa phương. Bài viết này không thay thế đánh giá y tế hoặc trị liệu ngôn ngữ.
Trường học cần bảo vệ trẻ khỏi áp lực biểu diễn
Ở lớp học, nói lắp có thể trở nên rõ hơn khi trẻ phải đọc to, phát biểu bất ngờ, trả lời nhanh hoặc nói trước nhiều bạn. Nếu giáo viên chỉ nhìn độ trôi chảy trong khoảnh khắc đó, trẻ có thể bị đánh giá thấp hơn khả năng hiểu bài thật. Điều chỉnh không nhất thiết là miễn mọi hoạt động nói. Điều chỉnh có thể là báo trước lượt đọc, cho trẻ chọn đọc theo nhóm nhỏ, dùng ghi chú hỗ trợ, hoặc cho trẻ nói với giáo viên trước khi nói trước lớp.
Điều quan trọng là hỏi trẻ muốn được hỗ trợ thế nào. Có trẻ không muốn bị bỏ qua vì điều đó làm trẻ thấy mình khác biệt hơn. Có trẻ lại cần tạm thời giảm áp lực trong một số hoạt động. Quyết định nên dựa trên cảm giác an toàn, mục tiêu học tập và mức sẵn sàng của trẻ, không chỉ dựa trên sự tiện của lớp.
Giáo viên cũng cần xử lý trêu chọc sớm. Nói lắp dễ trở thành mục tiêu bắt chước hoặc đùa cợt. Nếu người lớn xem đó là chuyện trẻ con, trẻ có thể bắt đầu né tránh nói, không đặt câu hỏi và không tham gia nhóm. Bảo vệ môi trường giao tiếp là một phần của hỗ trợ ngôn ngữ, không phải việc phụ.
Hỗ trợ gia đình không nên chỉ xoay quanh việc sửa lời nói
Khi cha mẹ lo, cuộc trò chuyện trong nhà dễ biến thành theo dõi từng lỗi nói. Trẻ vừa mở miệng đã được nhắc nói chậm, hít thở, nói lại. Lâu dần, trẻ có thể nghĩ rằng người lớn nghe lỗi trước khi nghe ý. Gia đình cần một số khoảng trò chuyện không sửa, nơi trẻ được kể chuyện, đùa, than phiền hoặc hỏi mà không bị cắt ngang.
Điều này không có nghĩa là bỏ qua nói lắp. Gia đình vẫn có thể tìm chuyên viên, theo dõi diễn tiến và học cách hỗ trợ. Nhưng trẻ cần biết giá trị của mình không phụ thuộc vào câu nói có trôi chảy hay không. Khi người lớn giữ nhịp nghe bình tĩnh, giảm hỏi dồn và phản hồi nội dung trẻ nói, trẻ có thêm nền an toàn để giao tiếp.
Với gia đình Việt Nam ở Nhật Bản, nên giải thích cho cả người thân rằng nói lắp không phải do trẻ bị mắng ít hay luyện chưa đủ. Những lời trêu như nói lại cho đúng đi hoặc con nói kiểu gì vậy có thể làm trẻ xấu hổ. Nếu nhiều người chăm sóc cùng hiểu cách phản ứng, trẻ sẽ ít phải đối mặt với các thông điệp mâu thuẫn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra nói lắp, độ lưu loát lời nói và hỗ trợ trẻ trong giao tiếp.