Khi một trẻ trong gia đình cần nhiều hỗ trợ phát triển, nhịp sống của cả nhà thường thay đổi. Cha mẹ có thể bận đưa trẻ đi trị liệu, họp với trường, làm thủ tục, theo dõi giấc ngủ, xử lý khủng hoảng hoặc tìm thông tin chuyên môn. Trong dòng việc đó, anh chị em của trẻ có thể phải chờ đợi nhiều hơn, nhường nhịn nhiều hơn và nghe người lớn nói về nhu cầu của một người khác trong nhà suốt ngày.
Các em có thể rất thương anh chị em mình, nhưng vẫn buồn, ghen, giận, xấu hổ hoặc cảm thấy mình bị quên. Những cảm xúc đó không làm các em ích kỷ. Chúng cho thấy các em cũng là trẻ em trong gia đình và cũng cần được người lớn nhìn thấy.
Giải thích vừa đủ, không biến trẻ cần hỗ trợ thành gánh nặng
Anh chị em cần hiểu vì sao một số việc trong nhà khác với gia đình khác. Cách giải thích nên phù hợp với tuổi và không cần dùng quá nhiều thuật ngữ. Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể nói rằng em hoặc anh đang gặp khó trong một số việc như nói, chờ đợi, chịu tiếng ồn hoặc chuyển hoạt động, nên người lớn đang giúp theo cách phù hợp. Với trẻ lớn hơn, có thể giải thích thêm về đánh giá, trị liệu hoặc hỗ trợ ở trường.
Điều quan trọng là không nói theo hướng "vì em như vậy nên con phải chịu". Câu đó dễ làm anh chị em vừa thương vừa giận, và làm trẻ cần hỗ trợ bị xem như nguyên nhân của mọi khó khăn. Gia đình có thể nói thật rằng có những ngày cha mẹ rất bận, nhưng vẫn khẳng định mỗi đứa trẻ trong nhà đều quan trọng.
Nếu không được giải thích, anh chị em có thể tự kết luận rằng cha mẹ thương người kia hơn, hoặc mình phải luôn ngoan để không làm phiền. Sự im lặng của người lớn đôi khi khiến trẻ mang những suy nghĩ rất nặng một mình.
Cho phép cảm xúc khó được nói ra
Anh chị em có thể nói những câu làm cha mẹ đau lòng, như "con ghét em", "lúc nào cũng vì em", hoặc "ước gì con cũng được mẹ quan tâm như vậy". Phản ứng đầu tiên của người lớn thường là sửa ngay vì sợ trẻ trở nên ích kỷ. Nhưng nếu cảm xúc bị chặn quá nhanh, trẻ học rằng mình chỉ được nói tình thương, không được nói phần mệt.
Lắng nghe không có nghĩa đồng ý với mọi hành vi. Cha mẹ có thể nói rằng con được phép giận, nhưng không được đánh hoặc xúc phạm. Con có thể nói mình thấy bất công, và người lớn sẽ cùng tìm cách. Khi cảm xúc được đặt tên, trẻ dễ điều chỉnh hơn so với khi phải giấu đi.
Gia đình cũng nên phân biệt cảm xúc nhất thời với thái độ lâu dài. Một đứa trẻ đang mệt có thể nói điều rất mạnh, nhưng điều đó không xóa đi tình thương của em dành cho anh chị em mình. Người lớn cần giữ không gian đủ rộng cho cả hai sự thật cùng tồn tại.
Thời gian riêng không cần dài nhưng phải thật
Trong gia đình bận rộn, cha mẹ có thể nghĩ mình không có thời gian dành riêng cho từng con. Nhưng thời gian riêng không nhất thiết phải là một chuyến đi lớn. Đó có thể là mười phút đọc sách trước khi ngủ, cùng đi mua đồ, ăn món trẻ thích, đi bộ quanh nhà, hoặc chỉ ngồi nghe trẻ kể chuyện trường lớp mà không nhìn điện thoại.
Điểm cốt lõi là trong khoảng thời gian đó, trẻ không phải chia sẻ sự chú ý với kế hoạch trị liệu, khủng hoảng hoặc cuộc gọi từ trường. Trẻ cần trải nghiệm rằng mình được yêu không chỉ vì biết nhường nhịn, giúp đỡ hoặc ít gây rắc rối.
Nếu thời gian riêng bị hủy vì việc khẩn cấp, cha mẹ nên nói lại và hẹn thời điểm khác cụ thể. Việc giữ lời, dù nhỏ, giúp trẻ tin rằng nhu cầu của mình không luôn bị xếp sau.
Không biến anh chị em thành người chăm sóc chính
Anh chị em có thể học cách giúp đỡ phù hợp, như gọi người lớn khi có nguy hiểm, chơi theo luật đơn giản, hoặc nhắc nhẹ một thói quen đã thống nhất. Nhưng các em không nên bị giao trách nhiệm vượt tuổi như luôn trông em, kiểm soát hành vi, phiên dịch cho cha mẹ, hoặc hy sinh hoạt động cá nhân vì nhu cầu hỗ trợ của người khác.
Khi trẻ bị đặt vào vai người chăm sóc quá sớm, các em có thể trở nên rất "ngoan" bên ngoài nhưng căng thẳng bên trong. Một số em cảm thấy mình không được phép mệt, không được phép đòi hỏi, hoặc phải trưởng thành hơn tuổi. Điều này có thể ảnh hưởng đến quan hệ anh chị em về lâu dài.
Gia đình cần nói rõ đâu là việc trẻ có thể giúp như thành viên trong nhà, và đâu là trách nhiệm của người lớn. Câu "con không phải là người lớn thứ hai trong nhà" có thể rất quan trọng với một đứa trẻ đã quen tự gánh nhiều việc.
Bảo vệ quyền riêng tư của cả hai phía
Anh chị em có thể bị bạn bè hỏi về hành vi, chẩn đoán hoặc hỗ trợ của người trong nhà. Gia đình nên giúp các em chuẩn bị câu trả lời ngắn, phù hợp với mức thông tin được phép chia sẻ. Ví dụ, trẻ có thể nói rằng em mình cần hỗ trợ khi quá ồn, hoặc anh mình giao tiếp hơi khác, nhưng không cần kể toàn bộ chẩn đoán hay chuyện riêng của gia đình.
Đồng thời, anh chị em cũng có quyền có đời sống riêng. Không nên yêu cầu các em luôn giải thích thay, luôn bảo vệ, hoặc luôn đưa bạn bè vào vai phải hiểu hoàn cảnh gia đình. Nếu trẻ muốn có một buổi chơi riêng không xoay quanh nhu cầu của anh chị em, điều đó không có nghĩa trẻ thiếu tình thương.
Quyền riêng tư cũng áp dụng trong nhà. Khi cha mẹ nói chuyện với chuyên viên hoặc họ hàng, nên cân nhắc trẻ khác trong nhà đang nghe gì. Các em có thể hiểu nhiều hơn người lớn nghĩ, và có thể lo lắng nếu chỉ nghe những đoạn rời rạc.
Tạo quan hệ anh chị em dựa trên niềm vui, không chỉ nghĩa vụ
Quan hệ anh chị em cần có cơ hội chơi, cười, tranh luận nhẹ và chia sẻ sở thích, không chỉ xoay quanh hỗ trợ. Gia đình có thể tìm hoạt động cả hai cùng tham gia ở mức phù hợp: xếp hình, xem sách, chơi nước, đi công viên vắng, nghe nhạc, hoặc cùng chuẩn bị một món ăn đơn giản. Hoạt động nên có luật linh hoạt để không biến một trẻ thành người hướng dẫn còn trẻ kia là người phải được quản lý.
Nếu có xung đột, người lớn cần xử lý công bằng. Trẻ cần hỗ trợ phát triển vẫn cần học ranh giới theo cách phù hợp, còn anh chị em vẫn cần được bảo vệ khỏi bị đánh, giật đồ hoặc làm phiền liên tục. Công bằng không phải là đối xử giống hệt nhau; công bằng là nhu cầu của từng trẻ đều được xem là thật.
Một gia đình bền vững là nơi mọi đứa trẻ đều có tiếng nói. Khi anh chị em được lắng nghe, các em thường có nhiều sức hơn để yêu thương và đồng hành. Khi các em bị bỏ quên, tình thương dễ bị phủ bởi ghen tị và mệt mỏi.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra hỗ trợ gia đình và trẻ em khuyết tật.