Có những trẻ bịt tai khi nghe tiếng máy hút bụi, chỉ mặc được vài loại quần áo, rất sợ cắt tóc, không chịu vào nơi đông người, hoặc ngược lại luôn muốn chạy, nhảy, xoay, chạm vào đồ vật và tìm cảm giác mạnh.
Nếu chỉ nhìn từ bên ngoài, người lớn dễ nghĩ trẻ bướng bỉnh, nhút nhát, nghịch quá mức hoặc cố tình không hợp tác. Nhưng đôi khi, điều đang xảy ra là trẻ tiếp nhận âm thanh, ánh sáng, va chạm, mùi, vị, chuyển động hoặc cảm giác trong cơ thể theo cách khác với người lớn mong đợi.
Trẻ không chỉ phản ứng với sự việc, mà còn phản ứng với cảm giác
Một tình huống bình thường với người này có thể rất khó chịu với người khác. Với trẻ em, đặc biệt là trẻ còn khó diễn đạt bằng lời, cảm giác quá mạnh hoặc quá mơ hồ có thể xuất hiện dưới dạng khóc, chạy khỏi chỗ đó, la hét, né tránh, bám người lớn hoặc không thể ngồi yên.
Gia đình có thể bắt đầu bằng câu hỏi nhẹ hơn: "Trong tình huống này, cơ thể của trẻ có thể đang cảm thấy gì?" Câu hỏi này không xóa bỏ ranh giới hay quy tắc, nhưng giúp người lớn bớt vội quy hành vi của trẻ thành cố ý chống đối.
Ví dụ, một trẻ không vào nhà vệ sinh ở trường có thể không chỉ "không nghe lời". Trẻ có thể sợ tiếng xả nước, mùi, ánh sáng, tiếng vang, cảm giác lạnh của bệ ngồi hoặc sự vội vã của giờ chuyển hoạt động.
Quá nhạy, ít nhạy và tìm kiếm cảm giác có thể cùng tồn tại
Khác biệt về cảm giác không chỉ có một kiểu. Một trẻ có thể rất nhạy với âm thanh nhưng lại thích vận động mạnh, hoặc né một số chất liệu quần áo nhưng luôn muốn chạm vào nước, cát, đất nặn hoặc đồ vật có bề mặt đặc biệt.
Gia đình có thể quan sát ba nhóm phản ứng thường gặp. Trẻ quá nhạy với cảm giác dễ khó chịu, né tránh hoặc hoảng khi gặp âm thanh, ánh sáng, mùi, vị, va chạm, chuyển động hoặc đám đông. Trẻ ít nhạy lại có vẻ không nhận ra tiếng gọi, va chạm nhẹ, đau nhẹ, nóng lạnh hoặc thay đổi trong môi trường. Còn trẻ tìm kiếm cảm giác thường liên tục chạy nhảy, xoay, leo trèo, cắn đồ vật hoặc muốn vận động mạnh hơn mức người lớn dự đoán.
Những phản ứng này có thể thay đổi theo ngày, theo mức mệt, lo lắng, đói, thiếu ngủ hoặc môi trường quá nhiều kích thích. Vì vậy, một lần quan sát đơn lẻ không đủ để kết luận.
Quan sát theo mẫu lặp lại thay vì theo ấn tượng
Khi gia đình ghi lại tình huống cụ thể, câu chuyện về trẻ thường rõ hơn. Điều quan trọng không phải là tìm ngay một tên gọi chuyên môn, mà là thấy được mẫu lặp lại giữa cảm giác, môi trường và phản ứng của trẻ.
Một ghi chú ngắn có thể ghi lại điều gì xảy ra trước khi trẻ căng thẳng, địa điểm lúc đó có ồn, sáng, đông hoặc nhiều mùi không, trẻ phản ứng bằng cách nào như bịt tai, khóc, chạy ra ngoài hay tìm chỗ trốn, và điều gì giúp trẻ bình tĩnh hơn. Cũng hữu ích khi ghi lại liệu sau đó trẻ có mệt, dễ cáu hoặc cần nhiều thời gian phục hồi không.
Ghi chép như vậy giúp gia đình, giáo viên và chuyên viên trao đổi với nhau bằng tình huống thật. Nó cũng giúp tránh những mô tả quá chung như "trẻ khó bảo", "trẻ không chịu học" hoặc "trẻ quá nghịch".
Điều chỉnh môi trường trước khi yêu cầu trẻ cố gắng hơn
Nếu môi trường đang quá khó với trẻ, việc yêu cầu trẻ "chịu đựng thêm" có thể làm trẻ kiệt sức hoặc phản ứng mạnh hơn. Trước khi tăng yêu cầu, người lớn nên thử giảm bớt rào cản cảm giác.
Những điều chỉnh có thể bắt đầu từ sinh hoạt hằng ngày mà không cần thiết bị đặc biệt. Người lớn có thể báo trước khi sắp có tiếng ồn hoặc chuyển hoạt động, để trẻ chọn quần áo hay thức ăn có chất liệu dễ chịu hơn, và giảm ánh sáng chói hoặc tiếng ồn nền trong những lúc trẻ cần tập trung. Tạo một góc nghỉ ngắn, yên tĩnh (không dùng như hình phạt) giúp trẻ phục hồi trước khi quay lại hoạt động. Chia nhỏ bước thực hiện và dùng hình ảnh hoặc lịch sinh hoạt để trẻ biết điều gì sắp xảy ra cũng là cách điều chỉnh có thể thử ngay.
Những thay đổi nhỏ này không phải là chiều theo mọi yêu cầu của trẻ. Chúng là cách làm cho môi trường dễ tiếp cận hơn, để trẻ có cơ hội học kỹ năng mới trong trạng thái an toàn hơn.
Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn?
Gia đình nên tìm nơi tư vấn khi phản ứng cảm giác của trẻ lặp lại thường xuyên, kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ đến ăn uống, ngủ, vệ sinh, đi học, chơi với bạn, tham gia lớp học hoặc quan hệ trong gia đình.
Nên trao đổi với chuyên viên khi trẻ tránh nhiều hoạt động cần thiết vì cảm giác quá mạnh, tìm cảm giác theo cách có nguy cơ làm đau bản thân, hoặc rất khó bình tĩnh lại sau một số tình huống. Cũng nên hỏi thêm khi gia đình và nhà trường đã thử điều chỉnh nhưng sinh hoạt vẫn bị ảnh hưởng nhiều, hoặc khi người lớn không chắc đây là vấn đề cảm giác, lo âu, sức khỏe, giao tiếp, hành vi hay nhiều yếu tố cùng lúc.
Tùy tình huống, gia đình có thể trao đổi với bác sĩ nhi khoa, chuyên viên hoạt động trị liệu, nhà tâm lý, giáo viên hoặc nơi tư vấn phát triển tại địa phương. Bài viết này chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế đánh giá chuyên môn.
Cẩn trọng với các phương pháp được quảng cáo quá mạnh
Trong tiếng Việt, gia đình có thể gặp các cụm như rối loạn xử lý cảm giác, rối loạn xử lý giác quan, trị liệu cảm giác hoặc trị liệu tích hợp cảm giác. Những cách gọi này được dùng trong nhiều bối cảnh, nhưng không nên xem chúng như lời chẩn đoán chỉ dựa trên một bài viết hoặc một bảng dấu hiệu trên mạng.
Nếu một cơ sở giới thiệu phương pháp hỗ trợ cảm giác, gia đình nên hỏi rõ ai là người đánh giá trẻ và chuyên môn của họ là gì, mục tiêu hỗ trợ gắn với sinh hoạt cụ thể nào của trẻ, và gia đình có thể theo dõi tiến triển bằng cách nào. Cũng cần hỏi liệu phương pháp có rủi ro gì với sức khỏe, an toàn hoặc cảm xúc của trẻ không, và khi nào cần dừng lại hoặc tham khảo ý kiến chuyên môn khác.
Một hỗ trợ tốt không hứa rằng trẻ sẽ hết mọi khó khăn cảm giác. Nó giúp người lớn hiểu trẻ cụ thể hơn, điều chỉnh môi trường hợp lý hơn và xây dựng kỹ năng theo nhịp mà trẻ có thể tham gia.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả khó khăn xử lý cảm giác, tính không đồng nhất giữa trẻ và sự cần thiết của hỗ trợ chuyên môn.