Ở tuổi dậy thì, trẻ bắt đầu hỏi mình là ai, mình khác gì người khác và mình muốn được nhìn nhận như thế nào. Nếu trẻ có chẩn đoán hoặc nhu cầu hỗ trợ, câu hỏi này có thể trở nên nhạy cảm hơn.
Chẩn đoán có thể giúp giải thích một số khó khăn và mở đường hỗ trợ. Nhưng nếu chẩn đoán được nói như giới hạn cố định, trẻ có thể thấy mình bị thu nhỏ thành một nhãn.
Giúp trẻ hiểu chẩn đoán bằng ngôn ngữ cân bằng
Gia đình có thể nói về chẩn đoán như một cách hiểu não bộ, cơ thể hoặc cách học của trẻ. Cần nói cả điểm mạnh, điều gây khó, môi trường phù hợp và loại hỗ trợ trẻ có quyền yêu cầu.
Trẻ cũng cần biết rằng mỗi người có cùng chẩn đoán vẫn khác nhau. Chẩn đoán không nói hết sở thích, tính cách, ước mơ và quan hệ của trẻ.
Cho trẻ có quyền đặt câu hỏi
Một số trẻ muốn biết nhiều, một số trẻ chưa sẵn sàng. Người lớn nên tạo cơ hội nói chuyện nhiều lần, không biến một buổi nói chuyện thành câu trả lời cuối cùng. Trẻ có thể buồn, tức giận, nhẹ nhõm hoặc không có phản ứng rõ.
Tất cả phản ứng này đều cần được lắng nghe. Đừng vội dùng câu “con vẫn bình thường mà” nếu trẻ đang cố hiểu khác biệt thật của mình.
Kết nối tự hiểu với tự vận động
Khi trẻ hiểu mình học tốt hơn bằng hình ảnh, cần nghỉ khi quá ồn hoặc khó viết nhanh, trẻ có thể dần học cách xin điều chỉnh. Đây là bước quan trọng cho trường học, quan hệ và tương lai.
Tự hiểu không phải là tự dán nhãn. Đó là cách trẻ có thêm ngôn ngữ để sống thật hơn và an toàn hơn.
Chọn thời điểm nói về chẩn đoán
Không có một thời điểm đúng cho mọi gia đình, nhưng trẻ thường cảm nhận được mình khác bạn trước khi người lớn sẵn sàng nói. Nếu người lớn né tránh quá lâu, trẻ có thể tự kết luận rằng khác biệt của mình là điều đáng xấu hổ. Nếu nói quá đột ngột, trẻ có thể bị ngợp.
Gia đình có thể bắt đầu từ trải nghiệm cụ thể của trẻ: con thấy tiếng ồn rất mệt, con học tốt hơn khi có hình ảnh, con cần nhiều thời gian hơn để chuyển hoạt động. Từ đó, chẩn đoán được đặt như một công cụ hiểu và xin hỗ trợ, không phải như một bản án.
Cho trẻ tiếp cận cộng đồng và hình mẫu phù hợp
Một số thanh thiếu niên thấy nhẹ nhõm khi biết có người khác cũng có cách học, cảm giác hoặc giao tiếp giống mình. Cộng đồng người khuyết tật, người tự kỷ, người có khác biệt học tập hoặc nhóm hỗ trợ có thể giúp trẻ thấy mình không cô đơn. Tuy nhiên, cần chọn nguồn an toàn, tôn trọng và không cực đoan.
Gia đình nên cùng trẻ xem xét thông tin, nhất là nội dung online. Không phải trải nghiệm của một người sẽ đúng với tất cả. Trẻ cần được quyền tìm thấy tiếng nói của mình, nhưng cũng cần người lớn giúp phân biệt thông tin hữu ích với nội dung gây sợ hoặc sai lệch.
Giữ cân bằng giữa hỗ trợ và kỳ vọng
Hiểu chẩn đoán không có nghĩa là giảm mọi kỳ vọng. Nó có nghĩa là đặt kỳ vọng đúng cách, với điều chỉnh phù hợp và thời gian học thực tế. Trẻ vẫn cần được thử, được sai, được chọn, được chịu trách nhiệm trong mức an toàn và được người lớn tin rằng mình có thể lớn lên.
Khi trẻ nói “con không làm được vì con có chẩn đoán”, người lớn không cần phủ nhận khó khăn. Có thể trả lời rằng khó khăn là thật, và cả hai sẽ tìm cách hỗ trợ để con làm được phần quan trọng nhất. Cách đáp này giữ được cả sự thật lẫn hy vọng thực tế.
Cẩn thận với cách người lớn nói về trẻ trước mặt trẻ
Thanh thiếu niên thường nghe được nhiều hơn người lớn nghĩ. Nếu trong các cuộc họp, người lớn chỉ nói về vấn đề, hành vi khó và điều trẻ không làm được, trẻ có thể tiếp nhận chẩn đoán như một danh sách thiếu hụt. Nếu người lớn chỉ nói “không sao cả” và tránh mọi khó khăn, trẻ lại không có ngôn ngữ để hiểu trải nghiệm thật của mình.
Cách cân bằng là nói về trẻ bằng sự tôn trọng, kể cả khi đang bàn điều khó. Người lớn có thể mô tả khó khăn cụ thể, điều kiện giúp trẻ tham gia tốt hơn, điểm mạnh và quyền được hỗ trợ. Khi trẻ nghe thấy người lớn nói về mình như một người đang học và có tương lai, chẩn đoán sẽ ít bị biến thành nhãn đóng kín hơn.
Bản sắc của trẻ có thể thay đổi theo thời gian
Cách trẻ hiểu về chẩn đoán ở mười hai tuổi có thể khác khi trẻ mười lăm hoặc mười tám tuổi. Có giai đoạn trẻ muốn nói nhiều, có giai đoạn trẻ không muốn nhắc đến. Có trẻ thấy cộng đồng người cùng trải nghiệm rất giúp ích, có trẻ cần thời gian trước khi sẵn sàng. Người lớn nên để cuộc trò chuyện mở, thay vì coi một lần giải thích là đã xong.
Khi trẻ bước vào môi trường mới, như chuyển cấp, đi làm thêm, học nghề hoặc sống xa gia đình hơn, câu hỏi “mình là ai” cũng thay đổi. Lúc đó, tự hiểu không chỉ là biết tên chẩn đoán, mà là biết mình cần điều kiện nào để học, làm việc, nghỉ ngơi, kết bạn và xin hỗ trợ mà không thấy xấu hổ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền tham gia, tôn trọng trẻ khuyết tật và hỗ trợ phát triển.