Tự làm đau có thể rất đáng sợ đối với gia đình. Trẻ có thể đập đầu, cắn tay, cào da, tự đánh mình hoặc có hành vi nguy hiểm khác. Điều quan trọng là không xem đây chỉ là “làm nũng” hay “cố tình gây chú ý”. Hành vi này có thể liên quan đến đau, quá tải, khó giao tiếp, lo âu hoặc vấn đề sức khỏe tinh thần.
Khi có tự làm đau, gia đình cần ưu tiên an toàn và tìm hỗ trợ chuyên môn, không tự xử lý một mình.
Tự làm đau có nhiều bối cảnh khác nhau. Ở trẻ nhỏ hoặc trẻ có khó khăn giao tiếp, hành vi có thể liên quan đến đau, cảm giác, yêu cầu quá khó hoặc không có cách nói "dừng". Ở thanh thiếu niên, tự làm đau cũng có thể liên quan đến trầm cảm, lo âu, tuyệt vọng hoặc ý nghĩ tự tử. Hai nhóm này có thể chồng lên nhau, nên người lớn cần thận trọng thay vì kết luận vội.
Trước hết cần giảm nguy cơ ngay
Nếu trẻ đang có nguy cơ bị thương, người lớn cần đưa trẻ ra khỏi vật nguy hiểm, giảm kích thích, giữ giọng bình tĩnh và gọi hỗ trợ khẩn cấp khi cần. Không nên mắng, quay video để dọa hoặc giữ trẻ bằng cách gây đau.
Sau khi tình huống qua đi, cần ghi lại bối cảnh trước đó, dấu hiệu cơ thể, điều người lớn đã làm và điều giúp trẻ bình tĩnh hơn.
Trong lúc nguy cơ cao, mục tiêu là giảm thương tích chứ không phải dạy bài học. Câu ngắn, môi trường ít kích thích, khoảng cách an toàn và loại bỏ vật nguy hiểm thường quan trọng hơn giải thích dài. Nếu người chăm sóc không thể giữ an toàn, cần gọi hỗ trợ khẩn cấp theo hệ thống địa phương.
Không nên dùng xấu hổ để xử lý tự làm đau. Quay video để dọa, trách trẻ trước mặt người khác hoặc nói trẻ cố tình làm khổ gia đình có thể làm trẻ cô lập hơn. Sau sự cố, trẻ cần được giúp hiểu điều xảy ra bằng cách phù hợp, không bị biến thành người xấu.
Kế hoạch an toàn cần viết rõ
Kế hoạch nên nói ai làm gì khi hành vi xảy ra, vật gì cần tránh, khi nào gọi bác sĩ hoặc cấp cứu, và cách giảm nguy cơ trong môi trường. Nếu hành vi lặp lại, cần trao đổi với bác sĩ, nhà tâm lý hoặc chuyên viên phù hợp để đánh giá nguyên nhân.
Trẻ cũng cần được dạy cách thay thế để báo đau, mệt, cần nghỉ hoặc cần giúp đỡ, tùy khả năng giao tiếp.
Kế hoạch an toàn nên có hai phần: phản ứng khi nguy cơ đang xảy ra và phòng ngừa trước khi nguy cơ tăng. Phần phản ứng cần rõ ai làm gì, nơi nào an toàn, vật gì cần cất, khi nào gọi hỗ trợ. Phần phòng ngừa cần ghi dấu hiệu sớm, tình huống dễ xảy ra, cách trẻ có thể xin nghỉ và điều người lớn cần giảm.
Nếu trẻ dùng AAC, bảng hình hoặc cử chỉ, kế hoạch cần có từ cho đau, dừng, nghỉ, giúp con, quá ồn hoặc con không hiểu. Nếu trẻ chưa có cách giao tiếp thay thế, đó nên là một ưu tiên hỗ trợ, vì hành vi nguy hiểm có thể là cách duy nhất trẻ đang có để truyền thông điệp.
Tìm nguyên nhân không có nghĩa là xem nhẹ nguy hiểm
Một số người lớn sợ rằng tìm nguyên nhân sẽ giống như bào chữa. Thực ra, hiểu nguyên nhân là cách giảm nguy cơ lặp lại. Nếu hành vi liên quan đến đau tai, táo bón, ngứa, mất ngủ, tiếng ồn, bắt nạt hoặc yêu cầu quá khó, chỉ phạt sẽ không làm trẻ an toàn hơn.
Gia đình nên mang ghi chú cụ thể đến bác sĩ, nhà tâm lý hoặc chuyên viên: hành vi xảy ra lúc nào, kéo dài bao lâu, có thương tích không, trước đó có gì, sau đó điều gì thay đổi, và cách nào từng giúp. Dữ liệu này giúp chuyên viên đánh giá tốt hơn.
Không quên sức khỏe tinh thần
Ở trẻ lớn và thanh thiếu niên, tự làm đau có thể liên quan đến trầm cảm, lo âu hoặc ý nghĩ tự tử. Nếu trẻ nói muốn chết, muốn biến mất hoặc có hành vi nguy hiểm nghiêm trọng, cần tìm hỗ trợ khẩn cấp ngay.
Kế hoạch an toàn tốt không chỉ dừng hành vi trước mắt. Nó tìm cách hiểu điều trẻ đang không thể nói bằng cách khác.
Gia đình cũng cần được hỗ trợ sau những sự cố như vậy. Chứng kiến trẻ tự làm đau có thể làm cha mẹ sợ, mất ngủ hoặc luôn cảnh giác. Nếu người chăm sóc kiệt sức, kế hoạch an toàn cần tính cả việc đổi người hỗ trợ, nghỉ tạm và có số liên hệ rõ.
Mục tiêu không phải là kiểm soát trẻ bằng mọi giá. Mục tiêu là giảm nguy cơ thương tích, hiểu tín hiệu, dạy cách giao tiếp an toàn hơn và kết nối trẻ với hỗ trợ phù hợp.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra thông tin về tự làm đau, khuyết tật phát triển và sức khỏe tinh thần trẻ em.