Khi nói về trẻ em và màn hình, câu hỏi đầu tiên thường là trẻ được xem bao nhiêu phút mỗi ngày. Câu hỏi này có giá trị, nhưng với trẻ cần hỗ trợ phát triển, chỉ đếm phút thường không đủ. Một cuộc gọi video với ông bà, một trò chơi có người lớn cùng tương tác, một video tự chạy liên tục trước giờ ngủ và một ứng dụng giao tiếp hỗ trợ trẻ diễn đạt nhu cầu là những trải nghiệm rất khác nhau.
Bài viết này không nhằm làm cha mẹ cảm thấy có lỗi. Trong nhiều gia đình, màn hình là công cụ học tập, liên lạc, giải trí, giữ trẻ chờ đợi trong bệnh viện, hoặc giúp cha mẹ có vài phút xử lý việc khẩn cấp. Vấn đề là cách dùng màn hình có đang hỗ trợ đời sống của trẻ hay đang làm giấc ngủ, vận động, giao tiếp và cảm xúc khó hơn.
Nội dung và bối cảnh quan trọng không kém thời lượng
Một trẻ xem cùng cha mẹ, được hỏi chuyện, được liên hệ nội dung trên màn hình với đồ vật thật xung quanh sẽ có trải nghiệm khác với trẻ ngồi một mình trước chuỗi video tự động phát. Với trẻ có khó khăn về giao tiếp, màn hình đôi khi tạo cơ hội nói về hình ảnh, âm thanh, nhân vật hoặc sở thích. Nhưng nếu người lớn không tham gia, trẻ có thể chỉ lặp lại nội dung mà ít mở rộng sang giao tiếp thật.
Gia đình nên nhìn vào ba yếu tố cùng lúc: trẻ xem gì, xem trong hoàn cảnh nào và điều gì xảy ra sau đó. Nếu sau khi xem trẻ dễ chuyển sang chơi khác, vẫn ăn ngủ ổn và vẫn tương tác với người xung quanh, tình hình khác với khi trẻ nổi giận dữ dội mỗi lần tắt màn hình, ngủ muộn, bỏ vận động hoặc không còn hứng thú với hoạt động ngoài đời. Một con số thời lượng giống nhau có thể dẫn đến tác động khác nhau tùy trẻ.
Với trẻ song ngữ Việt Nhật, nội dung trên màn hình cũng ảnh hưởng đến ngôn ngữ. Video tiếng Việt có thể giúp trẻ giữ liên hệ với gia đình, còn nội dung tiếng Nhật có thể hỗ trợ hiểu môi trường trường học. Tuy nhiên, trẻ vẫn cần tương tác hai chiều với người thật để học dùng ngôn ngữ trong tình huống sống. Màn hình không nên trở thành nguồn ngôn ngữ duy nhất.
Màn hình trước giờ ngủ và lúc chuyển hoạt động cần được nhìn kỹ
Giấc ngủ là một trong những điểm cần theo dõi trước tiên. Nếu trẻ xem màn hình sát giờ ngủ, nội dung quá kích thích hoặc việc tắt thiết bị kéo dài thành tranh cãi, cả gia đình có thể rơi vào vòng lặp mệt mỏi. Trẻ cần hỗ trợ phát triển đôi khi đã khó điều chỉnh cảm giác và cảm xúc; màn hình quá muộn có thể làm việc chuyển sang trạng thái nghỉ càng khó hơn.
Thay đổi không nhất thiết phải là cấm đột ngột. Nếu trẻ đã quen dùng thiết bị để bình tĩnh, cấm ngay có thể làm căng thẳng tăng mạnh. Gia đình có thể bắt đầu bằng việc đặt thời điểm tắt rõ hơn, báo trước bằng lời ngắn hoặc hình ảnh, chuyển thiết bị ra khỏi giường, và chuẩn bị hoạt động sau màn hình đủ cụ thể. Hoạt động sau đó không cần phức tạp, nhưng phải dễ dự đoán, chẳng hạn tắm, đọc sách ngắn, nghe nhạc nhẹ hoặc chuẩn bị đồ ngủ.
Điểm khó nhất thường không phải lúc trẻ đang xem mà là lúc dừng. Nếu gia đình chỉ nói “tắt đi” khi trẻ đang chìm trong nội dung hấp dẫn, trẻ có thể phản ứng mạnh vì bị mất kiểm soát. Lịch trực quan, đồng hồ hẹn giờ đơn giản hoặc quy tắc cố định trong gia đình có thể giúp trẻ hiểu rằng màn hình có điểm bắt đầu và điểm kết thúc. Với trẻ dùng ứng dụng hỗ trợ giao tiếp, cần phân biệt thiết bị dùng để giao tiếp với thiết bị dùng để giải trí, nếu không trẻ có thể mất công cụ diễn đạt khi người lớn thu máy.
Khi màn hình đang thay thế nhu cầu khác của trẻ
Màn hình đôi khi được dùng để làm dịu trẻ, nhưng người lớn cần hỏi điều gì đang được làm dịu. Trẻ có đang quá tải vì tiếng ồn, thiếu hoạt động vận động, không hiểu kế hoạch tiếp theo, khó chờ đợi, hay thiếu cách diễn đạt nhu cầu không? Nếu nguyên nhân nền không được xử lý, màn hình chỉ tạm che phủ khó khăn. Khi thiết bị bị lấy đi, khó khăn ban đầu có thể quay lại mạnh hơn.
Với một số trẻ, màn hình đáp ứng nhu cầu cảm giác bằng hình ảnh chuyển động, âm thanh lặp lại hoặc nhịp dự đoán được. Gia đình không cần xem mọi sở thích lặp lại là xấu, nhưng cần xem sở thích đó có đang chiếm hết thời gian chơi, giao tiếp, vận động và nghỉ ngơi không. Nếu trẻ chỉ có một cách duy nhất để bình tĩnh là xem màn hình, gia đình nên cùng chuyên viên tìm thêm lựa chọn khác.
Màn hình cũng có thể che đi tín hiệu mệt, đói hoặc lo lắng. Trẻ có thể ngồi lâu vì nội dung cuốn hút, nhưng sau đó bùng nổ khi cơ thể đã quá tải. Ghi lại thời điểm xem, nội dung, thời lượng, bữa ăn, giấc ngủ và phản ứng sau khi tắt sẽ giúp gia đình nhìn ra mẫu hình. Mục tiêu không phải là ghi để trách trẻ, mà là tìm điểm có thể điều chỉnh.
Quy tắc gia đình cần thực tế và nhất quán
Một quy tắc màn hình tốt phải phù hợp với đời sống gia đình. Nếu cha mẹ làm ca đêm, nhà chật, trẻ phải chờ anh chị học thêm hoặc gia đình ít người hỗ trợ, quy tắc quá lý tưởng sẽ khó giữ. Khi quy tắc thường xuyên bị phá vỡ, trẻ càng khó hiểu. Tốt hơn là chọn vài điểm cố định có thể làm được, như không mang thiết bị vào giường, không tự động phát video mới sau giờ đã hẹn, hoặc người lớn xem cùng trong một số khung giờ.
Gia đình cũng cần thống nhất giữa người lớn. Nếu một người cấm hoàn toàn còn người khác cho xem không giới hạn, trẻ sẽ học cách thương lượng trong căng thẳng thay vì học quy tắc. Với gia đình có ông bà hoặc người chăm sóc nói tiếng Việt, nên giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu rằng quy tắc không phải vì trẻ “hư”, mà vì gia đình đang bảo vệ giấc ngủ, vận động và khả năng chuyển hoạt động của trẻ.
Khi trẻ lớn hơn, nên cho trẻ tham gia một phần vào quy tắc. Trẻ có thể chọn nội dung trong phạm vi người lớn đã kiểm tra, chọn hoạt động sau khi tắt, hoặc cùng nhìn lịch trong ngày. Sự tham gia này giúp trẻ học tự điều chỉnh dần, thay vì chỉ chờ người lớn thu thiết bị.
Khi nào nên trao đổi với chuyên viên
Gia đình nên trao đổi với bác sĩ, nhà tâm lý, giáo viên hoặc chuyên viên hỗ trợ nếu màn hình liên quan rõ đến mất ngủ kéo dài, bỏ ăn, giảm giao tiếp, hành vi nguy hiểm, xung đột gia đình nghiêm trọng hoặc trẻ không còn tham gia hoạt động cần thiết. Với trẻ có chẩn đoán hoặc nghi ngờ khó khăn phát triển, chuyên viên có thể giúp phân biệt giữa thói quen, nhu cầu cảm giác, khó khăn chuyển hoạt động, lo âu và vấn đề môi trường.
Trao đổi với chuyên viên sẽ hiệu quả hơn nếu gia đình mang theo thông tin cụ thể. Thay vì chỉ nói “con xem quá nhiều”, gia đình có thể mô tả trẻ xem vào lúc nào, nội dung gì, ai ở cùng, điều gì xảy ra khi tắt, và gia đình đã thử cách nào. Những chi tiết này giúp người hỗ trợ đưa ra điều chỉnh phù hợp hơn với trẻ, không chỉ đưa ra lời khuyên chung.
Màn hình không phải kẻ thù của phát triển, nhưng cũng không nên là người chăm sóc chính của trẻ. Khi gia đình nhìn màn hình trong mối liên hệ với giấc ngủ, vận động, giao tiếp, cảm xúc và quan hệ, quyết định sẽ bớt cực đoan và hữu ích hơn cho từng trẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra khuyến nghị về truyền thông số, kế hoạch truyền thông gia đình và theo dõi phát triển của trẻ.