Ở tuổi dậy thì, trẻ có thể thích một người, muốn gần gũi, tò mò về hẹn hò hoặc buồn vì bị từ chối. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, cảm xúc này vẫn là một phần tự nhiên của lớn lên. Nếu người lớn chỉ cấm hoặc chế giễu, trẻ có thể giấu đi và dễ gặp rủi ro hơn.
Hỗ trợ tốt là giúp trẻ hiểu cảm xúc, ranh giới, đồng thuận và cách tìm người lớn tin cậy.
Gọi tên cảm xúc một cách bình thường
Gia đình có thể nói rằng thích ai đó, muốn được chú ý hoặc buồn khi người khác không thích lại là cảm xúc nhiều người trải qua. Cảm xúc không sai, nhưng hành động cần tôn trọng người khác và tôn trọng chính mình.
Trẻ có thể cần được dạy rất cụ thể rằng không được chạm vào người khác nếu họ không đồng ý, không gửi ảnh riêng tư, không ép ai trả lời và cũng có quyền từ chối khi mình không muốn.
Cần dạy cách xử lý bị từ chối
Từ chối là phần khó của quan hệ. Một số trẻ có thể hiểu từ chối như thảm họa hoặc tiếp tục nhắn tin vì không đọc được tín hiệu xã hội. Người lớn nên dạy câu chuyện xã hội, kịch bản ngắn và cách chuyển sang hoạt động khác khi bị từ chối.
Nếu trẻ bị người khác lợi dụng cảm xúc, yêu cầu giữ bí mật hoặc xin ảnh riêng tư, cần can thiệp ngay và bảo vệ trẻ.
Tạo nơi trẻ có thể hỏi
Trẻ cần biết có thể hỏi ai về tình cảm, cơ thể, hẹn hò và online. Nếu gia đình né tránh hoàn toàn, trẻ có thể tìm câu trả lời từ bạn bè hoặc internet mà không có bộ lọc an toàn.
Nói về cảm xúc lãng mạn không khuyến khích trẻ làm điều vượt tuổi. Nó giúp trẻ có ngôn ngữ để lựa chọn an toàn hơn.
Phân biệt cảm xúc, suy nghĩ và hành động
Trẻ có thể cần người lớn nói rõ rằng cảm xúc thích ai đó là một chuyện, còn hành động với người đó là chuyện khác. Trẻ được phép có cảm xúc, được phép buồn, được phép hỏi, nhưng không được ép người khác trả lời, theo dõi, chạm vào hoặc giữ bí mật không an toàn. Cách phân biệt này giúp trẻ không thấy mình “xấu” chỉ vì có cảm xúc mới.
Với trẻ hiểu khái niệm trừu tượng khó, có thể dùng câu ngắn như: “Con có thể thích bạn. Bạn cũng có quyền nói không. Khi bạn nói không, mình dừng lại.” Những câu này cần được luyện trong trạng thái bình tĩnh, không chỉ nói khi đã có xung đột.
Dạy an toàn online trong quan hệ tình cảm
Nhiều cảm xúc lãng mạn ở tuổi dậy thì diễn ra qua tin nhắn, nhóm chat hoặc game. Trẻ cần biết không gửi hình ảnh riêng tư, không chia sẻ địa chỉ, không gặp người quen online một mình và không giữ bí mật khi ai đó yêu cầu điều làm trẻ khó chịu. Nếu trẻ đã lỡ gửi thông tin hoặc bị đe dọa, người lớn cần giúp trẻ xử lý thay vì chỉ trách phạt.
Gia đình nên có quy tắc rõ về thiết bị, thời gian nhắn và người có thể hỏi khi bối rối. Quy tắc càng được nói trước, trẻ càng dễ xin giúp khi tình huống vượt quá khả năng.
Tôn trọng quyền lớn lên của trẻ
Một số gia đình vì lo an toàn nên phủ nhận hoàn toàn cảm xúc lãng mạn của trẻ khuyết tật hoặc trẻ cần hỗ trợ. Điều này có thể làm trẻ thấy mình bị xem là mãi mãi nhỏ bé. Ngược lại, buông trẻ tự xoay sở trong quan hệ phức tạp cũng không an toàn.
Con đường ở giữa là thừa nhận trẻ đang lớn lên, cung cấp thông tin phù hợp tuổi, đặt ranh giới rõ và giữ một kênh trò chuyện không phán xét. Khi trẻ tin rằng người lớn sẽ lắng nghe, nguy cơ phải học một mình từ internet hoặc bạn bè sẽ giảm.
Người lớn nên phân biệt bảo vệ với kiểm soát toàn bộ
Khi trẻ bắt đầu thích ai đó, người lớn có thể rất lo. Lo lắng này có lý do, đặc biệt nếu trẻ khó đọc tín hiệu xã hội, dễ tin người khác hoặc từng bị bắt nạt. Nhưng nếu người lớn kiểm soát mọi tin nhắn, chế giễu cảm xúc hoặc cấm trẻ nói về tình cảm, trẻ có thể học rằng chủ đề này phải giấu. Khi đó, rủi ro không biến mất mà chỉ đi ra khỏi tầm nhìn của người lớn.
Bảo vệ tốt hơn là đặt quy tắc rõ về riêng tư, gặp gỡ, hình ảnh, đồng thuận và người lớn tin cậy. Trẻ cần biết điều gì được phép thử trong mức an toàn, điều gì cần hỏi trước, và điều gì là dấu hiệu phải báo ngay. Khi quy tắc được nói trước bằng giọng tôn trọng, trẻ dễ hợp tác hơn so với khi chỉ bị cấm sau khi đã xảy ra chuyện.
Hỗ trợ cảm xúc sau thất vọng cũng là giáo dục quan hệ
Cảm xúc lãng mạn không chỉ có vui. Trẻ có thể buồn vì bị từ chối, ghen, xấu hổ khi bị trêu, hoặc giận vì người khác không trả lời. Với trẻ khó điều chỉnh cảm xúc, những trải nghiệm này có thể rất mạnh. Người lớn không nên xem đó là chuyện nhỏ chỉ vì trẻ còn trẻ hoặc vì mối quan hệ chưa nghiêm túc trong mắt người lớn.
Gia đình có thể giúp trẻ gọi tên cảm xúc, nghỉ khỏi thiết bị, nói chuyện với người tin cậy và tìm hoạt động ổn định lại. Đồng thời, cần dạy rằng cảm xúc đau không cho phép mình làm đau người khác, nhắn liên tục, đe dọa hoặc lan truyền thông tin riêng tư. Đây là lúc trẻ học cách giữ phẩm giá của mình và tôn trọng phẩm giá của người khác.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra giáo dục giới tính toàn diện, quan hệ tôn trọng và an toàn cho thanh thiếu niên.