Khi gia đình chuẩn bị về Việt Nam, việc đóng gói đồ đạc thường dễ thấy hơn việc đóng gói thông tin hỗ trợ của trẻ. Nhưng với trẻ đã từng được đánh giá, trị liệu, theo dõi y tế hoặc hỗ trợ ở trường tại Nhật, hồ sơ và kinh nghiệm hỗ trợ là tài sản rất quan trọng. Nếu không chuẩn bị, nơi hỗ trợ mới ở Việt Nam có thể phải hỏi lại từ đầu, thử lại những cách đã không phù hợp, hoặc hiểu thiếu nhu cầu thật của trẻ.
Về Việt Nam không có nghĩa là bắt đầu lại từ số không. Nhưng cũng không phải mọi hỗ trợ ở Nhật có thể chuyển nguyên xi sang Việt Nam. Hai hệ thống khác nhau về ngôn ngữ, trường học, dịch vụ, chi phí, cách phối hợp và kỳ vọng gia đình. Mục tiêu thực tế là chuyển tiếp sự hiểu biết về trẻ: trẻ cần gì, điều gì đã giúp, điều gì cần tránh, và trong giai đoạn đầu về nước trẻ cần nhịp sống thế nào.
Trước khi rời Nhật, xin những bản tóm tắt có thể dùng được
Nếu còn thời gian trước khi rời Nhật, gia đình nên hỏi trường, cơ sở trị liệu, bác sĩ hoặc nơi tư vấn xem có thể viết bản tóm tắt ngắn không. Nội dung nên tập trung vào lý do hỗ trợ, quá trình, điểm mạnh, khó khăn chính, cách hỗ trợ hiệu quả, điều cần tiếp tục theo dõi và khuyến nghị khi chuyển nơi. Một bản tóm tắt vài trang rõ ràng thường hữu ích hơn nhiều giấy tờ rời rạc.
Gia đình nên hỏi sớm. Giáo viên và chuyên viên cần thời gian để viết, và một số cơ sở có quy định riêng về loại giấy tờ có thể cấp. Nếu không thể xin bản chính thức, gia đình vẫn có thể tự viết bản tóm tắt dựa trên hồ sơ, sổ liên lạc và những điều đã học. Viết khi còn ở Nhật thường chính xác hơn đợi đến khi về Việt Nam rồi mới nhớ lại.
Nếu có thông tin y tế như thuốc, dị ứng, chẩn đoán, kết quả xét nghiệm, lịch tái khám hoặc nguy cơ khẩn cấp, nên xin bản rõ ràng và giữ tên thuốc, hoạt chất, liều dùng nếu có. Đây là phần không nên chỉ dựa vào trí nhớ.
Chọn điều cần dịch theo mục đích sử dụng
Không phải tài liệu nào cũng cần dịch toàn bộ ngay. Gia đình nên nghĩ trước ai sẽ đọc: bác sĩ, trường học, cơ sở trị liệu, người thân hay giáo viên chủ nhiệm. Bác sĩ cần thông tin y tế và phát triển. Trường cần biết cách trẻ học, giao tiếp, tham gia và cần điều chỉnh gì. Cơ sở trị liệu cần biết mục tiêu cũ, phản ứng của trẻ và cách hỗ trợ từng hiệu quả. Người thân cần bản ngắn về cách chăm sóc an toàn.
Nếu dịch quá nhiều mà không chọn lọc, người đọc dễ bị ngợp. Nếu dịch quá ít, nơi mới lại thiếu thông tin để bắt đầu. Một cách cân bằng là chuẩn bị bản tóm tắt tiếng Việt dễ hiểu, kèm bản gốc tiếng Nhật để đối chiếu khi cần. Với thuật ngữ chuyên môn, nên giải thích bằng đời sống: trẻ cần báo trước khi đổi hoạt động, cần hình ảnh để hiểu lịch, dễ quá tải với tiếng ồn, hoặc cần thêm thời gian để trả lời.
Khi bản dịch do gia đình tự làm, nên ghi rõ đó là bản tóm tắt của gia đình. Với giấy tờ y tế hoặc pháp lý quan trọng, nếu cần dùng chính thức, gia đình nên hỏi nơi nhận về yêu cầu dịch thuật cụ thể.
Tìm nơi hỗ trợ mới bằng nhu cầu, không chỉ bằng tên dịch vụ
Khi về Việt Nam, gia đình có thể nghe nhiều lời giới thiệu về trường, trung tâm trị liệu, bác sĩ, nhà tâm lý hoặc giáo viên. Tên dịch vụ quan trọng, nhưng điểm bắt đầu nên là nhu cầu hiện tại của trẻ. Trẻ đang cần hỗ trợ giao tiếp, cảm giác, vận động, học tập, hành vi, ăn ngủ, y tế hay thích nghi môi trường. Trẻ vừa chuyển nước nên khó khăn nào có thể do thay đổi lớn, khó khăn nào đã có từ trước.
Khi gặp nơi mới, gia đình nên hỏi họ sẽ đánh giá trẻ như thế nào, đặt mục tiêu ra sao, phối hợp với gia đình và trường học thế nào, và khi nào cần giới thiệu sang bác sĩ hoặc chuyên viên khác. Cần thận trọng với nơi hứa kết quả chắc chắn, yêu cầu mua gói dài hạn ngay, hoặc không đọc hồ sơ cũ mà đã đưa ra lộ trình cố định.
Gia đình cũng nên nói rõ những cách từng không phù hợp ở Nhật. Đây không phải là chê nơi cũ, mà là giúp nơi mới tránh lặp lại. Nếu trẻ từng quá tải với lịch dày, từng sợ một dạng bài tập, hoặc từng tiến bộ khi dùng hình ảnh và nghỉ cảm giác, những thông tin đó rất đáng chuyển tiếp.
Giữ nhịp sinh hoạt quen thuộc trong giai đoạn đầu về nước
Về Việt Nam có thể vui vì gặp họ hàng, ăn món quen và dùng tiếng Việt nhiều hơn. Nhưng với trẻ, đó vẫn là thay đổi lớn. Khí hậu, tiếng ồn, giao thông, thức ăn, phòng ngủ, người chăm sóc, trường học và lịch sinh hoạt có thể khác hẳn. Nếu ngay lập tức thêm nhiều buổi trị liệu, gặp nhiều người thân và thay đổi toàn bộ thói quen, trẻ có thể quá tải.
Gia đình nên giữ một vài điểm ổn định trong những tuần đầu: giờ ngủ gần giống trước, đồ vật giúp bình tĩnh, cách báo trước chuyển hoạt động, lịch hình ảnh, món ăn an toàn, hoặc khoảng nghỉ yên tĩnh. Nếu trẻ có khó khăn cảm giác, nên chuẩn bị cách giảm tiếng ồn, ánh sáng hoặc tiếp xúc cơ thể bất ngờ. Nếu trẻ cần thuốc hoặc theo dõi y tế, lịch này cần được ưu tiên trước các hoạt động xã hội.
Họ hàng có thể rất mong trẻ hòa nhập nhanh. Cha mẹ nên giải thích trước rằng trẻ cần thời gian. Việc trẻ không chào to, không ôm, không nói nhiều hoặc muốn ở một mình không nên bị đánh giá ngay là hư hoặc lạnh nhạt. Giai đoạn đầu là để trẻ tìm lại cảm giác an toàn.
Bảo vệ cảm xúc và tiếng nói của trẻ trong quá trình trở về
Trẻ có thể vừa vui vừa buồn khi rời Nhật. Trẻ có thể nhớ bạn, nhớ giáo viên, nhớ nhà cũ, hoặc lo không hiểu trường mới. Người lớn không nên chỉ nói "về Việt Nam vui mà" để chặn cảm xúc của trẻ. Trẻ cần được phép nhớ nơi cũ và vẫn bước vào nơi mới.
Gia đình có thể cho trẻ chọn đồ vật mang theo, lưu ảnh lớp cũ, viết lời tạm biệt, giữ liên lạc với một người bạn nếu phù hợp, hoặc làm album nhỏ về hành trình. Với trẻ giao tiếp khác biệt, cảm xúc có thể xuất hiện qua hành vi: khó ngủ, cáu, bám người lớn, hỏi đi hỏi lại hoặc im lặng. Những tín hiệu này cần được lắng nghe như một phần của chuyển tiếp.
Sau khi về Việt Nam, nên tiếp tục hỏi trẻ điều gì khó và điều gì giúp con yên tâm. Nếu trẻ lớn hơn, có thể cho trẻ tham gia vào việc nói với giáo viên mới về mình. Nếu trẻ không muốn chẩn đoán bị nói trước lớp, người lớn cần tôn trọng và tìm cách chia sẻ thông tin cần thiết với người phụ trách một cách riêng tư.
Cập nhật kế hoạch sau một tháng đầu
Kế hoạch trước khi về nước chỉ là dự đoán. Sau vài tuần hoặc một tháng, gia đình nên nhìn lại: trẻ ăn ngủ thế nào, trường hoặc nơi hỗ trợ mới có phù hợp không, hồ sơ cũ có đủ chưa, có cần khám thêm không, lịch trị liệu có quá dày không, và người thân đã hiểu cách hỗ trợ chưa. Đây là lúc điều chỉnh, không phải lúc tự trách vì mọi thứ chưa trơn tru.
Nếu trẻ ổn dần, gia đình có thể tăng dần mục tiêu học tập hoặc giao tiếp. Nếu trẻ mệt nhiều, có thể cần giảm lịch, ưu tiên sức khỏe, hoặc tìm chuyên viên đánh giá thêm. Nếu nơi hỗ trợ mới không đọc hồ sơ hoặc không trao đổi rõ với gia đình, nên đặt câu hỏi sớm. Sự chuyển tiếp tốt cần được theo dõi, không chỉ chuẩn bị một lần.
Hồ sơ chỉ có giá trị khi nó giúp người lớn nhìn thấy trẻ thật. Trở về Việt Nam sau hỗ trợ ở Nhật là một quá trình nối lại hiểu biết, quan hệ và nhịp sống, để trẻ không phải chứng minh lại từ đầu mình cần gì.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền học tập hòa nhập, trẻ khuyết tật và nguyên tắc chuyển tiếp hỗ trợ.