Có trẻ nói rất nhiều về tàu, bản đồ, chữ cái, động vật, thang máy, nhân vật hoặc một trò chơi cụ thể. Người lớn đôi khi lo rằng sở thích đó quá hẹp. Nhưng với nhiều trẻ, sở thích mạnh không chỉ là điều trẻ thích; đó còn là vùng trẻ cảm thấy có năng lực, có trật tự và có thể giao tiếp.
Thay vì chỉ cố kéo trẻ ra khỏi sở thích, gia đình và giáo viên có thể dùng sở thích đó như lối vào. Điều này không có nghĩa là trẻ chỉ học một chủ đề, mà là bắt đầu từ nơi trẻ có động lực.
Bắt đầu từ điều trẻ đã chú ý
Nếu trẻ thích tàu, có thể dùng lịch tàu để đọc số, so sánh thời gian, luyện chờ lượt hoặc kể chuyện chuyến đi. Nếu trẻ thích chữ, có thể dùng chữ để mở rộng vốn từ. Nếu trẻ thích bản đồ, có thể dùng bản đồ để nói về địa điểm, khoảng cách và kế hoạch.
Khi người lớn bước vào sở thích của trẻ một cách tôn trọng, trẻ thường dễ chia sẻ hơn. Đó là cơ hội để xây dựng giao tiếp hai chiều: người lớn nghe trẻ, rồi thêm một câu hỏi, một lựa chọn hoặc một bước mới.
Điều cần tránh là biến sở thích thành phần thưởng duy nhất. Nếu mọi việc đều đổi lấy sở thích, trẻ có thể cảm thấy điều mình yêu thích bị kiểm soát. Sở thích nên là cầu nối, không chỉ là công cụ thưởng phạt.
Mở rộng chậm và rõ
Mở rộng sở thích không cần làm nhanh. Từ tàu có thể sang nhà ga, từ nhà ga sang người bán vé, từ người bán vé sang hội thoại, từ hội thoại sang đi mua đồ. Từ động vật có thể sang môi trường sống, chăm sóc, cảm xúc hoặc truyện.
Ở trường, giáo viên có thể cho trẻ một vai trò phù hợp với sở thích, nhưng cũng cần giúp trẻ lắng nghe chủ đề của bạn khác. Mục tiêu là trẻ được là chính mình trong nhóm, đồng thời học cách chia sẻ không gian với người khác.
Nếu sở thích mạnh khiến trẻ không ăn, không ngủ, không đi học hoặc rất đau khổ khi bị gián đoạn, gia đình nên trao đổi với chuyên viên. Khi đó, vấn đề có thể không phải là sở thích, mà là lo âu, khó chuyển hoạt động hoặc thiếu cách điều chỉnh cảm xúc.
Người lớn cũng cần bảo vệ niềm vui trong sở thích của trẻ. Nếu mọi hoạt động học đều bị gắn vào chủ đề trẻ thích, sở thích có thể mất ý nghĩa nghỉ ngơi. Có lúc trẻ được nói về tàu chỉ vì trẻ thích tàu, không cần biến thành bài toán hoặc bài đọc. Sự tôn trọng này làm trẻ dễ tin người lớn hơn khi người lớn mời trẻ thử chủ đề mới.
Ở lớp, sở thích mạnh có thể giúp trẻ có vai trò xã hội tích cực. Trẻ thích bản đồ có thể giúp nhóm tìm đường trong hoạt động, trẻ thích động vật có thể chuẩn bị một phần chia sẻ ngắn, trẻ thích chữ có thể giúp sắp xếp nhãn. Tuy nhiên, giáo viên cần tránh để trẻ bị đóng khung thành một chủ đề duy nhất. Mục tiêu là dùng điểm mạnh để mở cửa, rồi từng bước xây khả năng linh hoạt.
Quan sát sở thích giúp trẻ hay làm trẻ kẹt
Không phải sở thích mạnh nào cũng cần can thiệp. Gia đình và giáo viên nên xem sở thích đó giúp trẻ bình tĩnh, giao tiếp, học và kết nối với người khác hay đang làm trẻ mất ăn ngủ, không chịu mọi chuyển hoạt động, hoặc đau khổ khi không được tiếp cận. Cùng là thích tàu, nhưng ý nghĩa hỗ trợ có thể rất khác nhau.
Nếu sở thích giúp trẻ có động lực, người lớn có thể dùng nó như cầu nối. Nếu sở thích đi kèm lo âu, bùng nổ hoặc mất linh hoạt nghiêm trọng, cần nhìn thêm cảm xúc, cảm giác và khả năng chuyển hoạt động. Khi đó, mục tiêu không phải xóa sở thích, mà là giúp trẻ có thêm cách điều chỉnh.
Ghi lại cách mở rộng đã thử
Ở nhà và ở trường, người lớn có thể ghi lại cách nào giúp trẻ mở rộng từ sở thích sang hoạt động khác. Ví dụ, dùng bản đồ để kể chuyện, dùng nhân vật yêu thích để luyện hội thoại, hoặc dùng lịch tàu để học thời gian. Cũng nên ghi cách nào làm trẻ căng hơn, như lấy sở thích ra làm phần thưởng hoặc cấm đột ngột.
Những ghi chép này giúp chuyên viên và giáo viên không phải đoán. Trẻ được hỗ trợ tốt hơn khi người lớn hiểu sở thích của trẻ có chức năng gì trong đời sống, thay vì chỉ gọi đó là ám ảnh hoặc bướng bỉnh.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách hiểu sở thích lặp lại, giao tiếp và hỗ trợ học tập cho trẻ.