Khi được đề nghị cho trẻ làm đánh giá tâm lý, nhiều gia đình cảm thấy lo. Họ sợ con bị dán nhãn, sợ kết quả ảnh hưởng đến trường học, hoặc không hiểu những bài kiểm tra sẽ dùng để làm gì. Sự lo lắng này rất tự nhiên, vì đánh giá liên quan đến thông tin cá nhân và tương lai hỗ trợ của trẻ.
Đánh giá tâm lý không nên được hiểu chỉ là tìm chẩn đoán. Một đánh giá có ích cần giúp hiểu trẻ học, chú ý, ghi nhớ, xử lý cảm xúc, giao tiếp và thích nghi trong đời sống như thế nào, từ đó đưa ra khuyến nghị hỗ trợ phù hợp.
Đánh giá bắt đầu từ câu hỏi cần trả lời
Trước khi đánh giá, gia đình nên hỏi mục đích là gì. Có phải để hiểu khó khăn học tập, hành vi ở lớp, cảm xúc, phát triển tổng quát, hay để chuẩn bị kế hoạch hỗ trợ. Câu hỏi ban đầu quyết định loại thông tin cần thu thập.
Nếu mục đích không rõ, gia đình có thể nhận một báo cáo nhiều số liệu nhưng khó dùng. Một đánh giá tốt nên liên hệ kết quả với tình huống thật: trẻ cần hỗ trợ gì ở nhà, ở trường và trong giao tiếp với người khác.
Gia đình cũng nên chia sẻ điều mình muốn hiểu. Cha mẹ có thể lo về việc trẻ không theo kịp lớp, dễ bùng nổ, khó kết bạn hoặc quá sợ sai. Những lo lắng này giúp chuyên viên chọn trọng tâm.
Nếu đánh giá được đề nghị bởi trường, bệnh viện hoặc cơ sở hỗ trợ, gia đình nên hỏi kết quả sẽ dùng để làm gì sau đó. Một báo cáo dùng cho điều chỉnh lớp học có thể cần thông tin khác với báo cáo dùng để xem xét trị liệu hoặc hỗ trợ phúc lợi. Khi mục đích được nói rõ từ đầu, gia đình dễ đồng ý một cách hiểu biết hơn và trẻ cũng bớt bị đưa vào các bài kiểm tra không cần thiết.
Điều kiện đánh giá cũng là một phần của kết quả
Một số trẻ không thể thể hiện đúng khả năng nếu phòng đánh giá quá lạ, hướng dẫn quá dài, người đánh giá không hiểu ngôn ngữ của trẻ hoặc trẻ đang mệt. Vì vậy, báo cáo nên ghi lại điều kiện đánh giá, cách trẻ phản ứng với nhiệm vụ, lúc nào trẻ cần nghỉ và điều gì giúp trẻ tiếp tục.
Gia đình không nên chỉ hỏi trẻ được bao nhiêu điểm, mà nên hỏi điểm đó được tạo ra trong hoàn cảnh nào. Nếu trẻ làm tốt hơn khi có hình ảnh, khi được chia nhỏ nhiệm vụ hoặc khi được giải thích bằng tiếng mẹ đẻ, đó là thông tin có giá trị cho hỗ trợ. Ngược lại, nếu trẻ bỏ cuộc vì lo lắng hoặc không hiểu yêu cầu, điểm số thấp có thể phản ánh cả rào cản môi trường chứ không chỉ năng lực của trẻ.
Kết quả cần được đặt trong bối cảnh
Trẻ có thể thể hiện khác nhau tùy ngôn ngữ, sức khỏe, giấc ngủ, lo lắng, văn hóa và mức quen với người đánh giá. Nếu trẻ sống trong môi trường song ngữ, cần ghi rõ ngôn ngữ đánh giá và cách chuyên viên hiểu kết quả.
Điểm số không phải toàn bộ đứa trẻ. Nó là thông tin từ một thời điểm, dưới một số điều kiện. Gia đình nên đọc cùng phần quan sát hành vi, điểm mạnh, điều kiện giúp trẻ làm tốt hơn và khuyến nghị.
Nếu kết quả không giống điều gia đình thấy ở nhà, nên trao đổi bằng ví dụ cụ thể. Đôi khi chính sự khác biệt giữa nhà và nơi đánh giá cho thấy môi trường ảnh hưởng đến trẻ.
Với trẻ trong gia đình Việt Nam ở Nhật Bản, bối cảnh ngôn ngữ cần được ghi cẩn thận. Trẻ có thể hiểu tiếng Việt trong sinh hoạt gia đình, dùng tiếng Nhật ở trường, hoặc dùng mỗi ngôn ngữ cho một loại chủ đề khác nhau. Nếu báo cáo không nói rõ ngôn ngữ đánh giá và mức hỗ trợ ngôn ngữ, người đọc sau này có thể hiểu sai khó khăn học tập thành khó khăn nhận thức, hoặc ngược lại.
Báo cáo nên dẫn đến bước hỗ trợ
Sau đánh giá, gia đình nên hỏi bước tiếp theo là gì. Có cần trao đổi với trường không, có cần trị liệu không, nên điều chỉnh sinh hoạt nào, có cần đánh giá thêm không và khi nào nên xem lại. Nếu chỉ có tên gọi mà không có hướng hỗ trợ, gia đình vẫn có thể rất mơ hồ.
Khuyến nghị nên được ưu tiên. Khi báo cáo nêu quá nhiều việc, gia đình nên hỏi điều gì cần làm trước trong một đến ba tháng tới. Điều này giúp tránh biến đánh giá thành danh sách áp lực.
Đánh giá tâm lý có giá trị nhất khi nó giúp người lớn hiểu trẻ công bằng hơn và hỗ trợ trẻ cụ thể hơn.
Một khuyến nghị tốt nên nói rõ ai có thể làm gì trong đời sống thật. Nếu báo cáo viết rằng trẻ cần hỗ trợ chú ý, gia đình và trường cần biết hỗ trợ đó là báo trước, chia nhiệm vụ, giảm kích thích, thay đổi cách kiểm tra hay tăng thời gian nghỉ. Nếu khuyến nghị quá chung, gia đình có thể xin chuyên viên giải thích bằng ví dụ ở lớp học, giờ ăn, giờ làm bài hoặc khi giao tiếp với bạn.
Gia đình có quyền hỏi về quyền riêng tư
Báo cáo đánh giá tâm lý chứa thông tin nhạy cảm về khả năng học, cảm xúc, hành vi và gia đình. Trước khi chia sẻ, gia đình nên hỏi ai cần đọc báo cáo, mục đích là gì và có thể chỉ chia sẻ phần khuyến nghị hay không. Trường học thường cần thông tin để hỗ trợ, nhưng không phải mọi chi tiết riêng tư đều cần được gửi cho nhiều người.
Nếu cần dịch báo cáo sang tiếng Việt hoặc tiếng Nhật, nên giữ rõ phần nội dung gốc và phần giải thích. Dịch sai thuật ngữ tâm lý có thể làm gia đình hiểu quá nặng hoặc quá nhẹ về nhu cầu của trẻ.
Kết quả nên được xem lại theo thời gian
Trẻ phát triển, môi trường thay đổi và hỗ trợ mới có thể làm khả năng thể hiện khác đi. Một đánh giá không nên được xem như hình ảnh cố định về trẻ mãi mãi. Gia đình nên hỏi khi nào cần xem lại, nhất là trước các mốc chuyển cấp, thay đổi trường hoặc khi khó khăn mới xuất hiện.
Việc đánh giá lại không phải vì kết quả cũ vô giá trị. Nó giúp kế hoạch hỗ trợ đi cùng đời sống hiện tại của trẻ, thay vì giữ mãi một nhận định từ nhiều năm trước.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả đánh giá phát triển, đánh giá tâm lý, thông tin từ gia đình và liên hệ kết quả với khuyến nghị hỗ trợ.