Từ ba đến năm tuổi, trẻ thường có nhiều cơ hội ra khỏi không gian gia đình. Trẻ đi nhà trẻ, mẫu giáo, chơi với bạn, nghe chỉ dẫn nhóm và bắt đầu cần nhiều kỹ năng tự chăm sóc hơn. Vì vậy, những khó khăn phát triển cũng có thể rõ hơn trong môi trường tập thể.
Gia đình nên nhìn phát triển ở giai đoạn này theo nhiều mặt: trẻ giao tiếp ra sao, chơi với bạn thế nào, hiểu quy tắc nhóm không, tự chăm sóc đến đâu và điều gì làm trẻ quá tải. Một trẻ không cần giống bạn khác, nhưng cần được hỗ trợ nếu khó khăn làm trẻ không thể tham gia an toàn.
Các mốc phát triển của CDC và những nguồn nhi khoa thường mô tả điều nhiều trẻ làm được theo độ tuổi, nhưng mốc không phải là bảng chấm điểm để so sánh trẻ từng ngày. Điều quan trọng là nhìn xu hướng, mức ảnh hưởng đến đời sống và việc trẻ có đang mất cơ hội tham gia hay không. Nếu gia đình lo, hỏi sớm không làm hại trẻ; chờ đến khi khó khăn tích tụ mới hỏi thường làm cả nhà mệt hơn.
Môi trường nhóm cho thấy nhu cầu mới
Ở nhà, trẻ có thể khá ổn vì người lớn hiểu thói quen của trẻ. Ở lớp, trẻ phải chờ lượt, chia sẻ đồ, nghe lời cô, chuyển hoạt động và xử lý tiếng ồn. Nếu trẻ khó ở lớp nhưng ít khó ở nhà, điều đó không có nghĩa trẻ cố tình. Nó cho thấy môi trường nhóm đang tạo yêu cầu mới.
Gia đình nên hỏi giáo viên về tình huống cụ thể. Trẻ khó trong giờ ăn, giờ chơi, hoạt động bàn hay khi ra sân. Câu trả lời giúp gia đình biết cần hỗ trợ giao tiếp, cảm giác, vận động, cảm xúc hay kỹ năng xã hội.
Nếu trẻ ít chơi với bạn, thường bị hiểu lầm, hoặc không có cách xin giúp, gia đình có thể cần trao đổi với chuyên viên và nhà trường.
Ở tuổi này, quan sát nên bao gồm cả cách trẻ hiểu và dùng ngôn ngữ. Trẻ có làm theo hướng dẫn hai bước trong sinh hoạt quen thuộc không, có kể lại chuyện vừa xảy ra không, có hỏi hoặc trả lời câu đơn giản không, có dùng lời nói, cử chỉ hoặc AAC để nhờ giúp không. Một trẻ nói nhiều vẫn có thể khó hiểu hướng dẫn nhóm hoặc khó kể chuyện có trình tự.
Chơi cũng là nguồn thông tin lớn. Trẻ có thể chơi song song, chơi tưởng tượng, đổi vai, chờ lượt, thương lượng đồ chơi, hoặc cần người lớn giúp vào nhóm. Nếu trẻ chỉ chơi một kiểu rất hẹp, hoảng khi bạn đổi luật, hoặc thường bị xung đột vì không hiểu tín hiệu xã hội, người lớn nên xem đó là nhu cầu hỗ trợ chứ không chỉ là tính cách.
Cảm giác, vận động và tự chăm sóc cũng là phát triển
Một số lo lắng ở tuổi mẫu giáo không nằm ở chữ hoặc lời nói, mà ở cơ thể và sinh hoạt. Trẻ có thể sợ tiếng ồn, né nhà vệ sinh, ăn rất ít món, khó cầm bút, hay ngã, không chịu thay đồ, hoặc bùng nổ khi chuyển hoạt động. Những điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc đi học.
Gia đình có thể ghi ba thông tin: tình huống nào khó, trẻ phản ứng ra sao, điều gì giúp trẻ ổn hơn. Ví dụ, trẻ khó vào lớp sau giờ ra sân nhưng ổn hơn nếu được báo trước bằng hình; trẻ không ăn ở trường nhưng ăn ở nhà khi ngồi xa mùi bếp; trẻ không vẽ vì mỏi tay nhưng thích kể ý tưởng. Dữ liệu cụ thể giúp giáo viên và chuyên viên chọn hỗ trợ đúng hơn.
Chuẩn bị đi học không chỉ là chữ số
Nhiều gia đình nghĩ ba đến năm tuổi là lúc chuẩn bị chữ, số và cầm bút. Những kỹ năng này có ích, nhưng chưa đủ. Trẻ cũng cần hiểu chỉ dẫn, tự đi vệ sinh ở mức phù hợp, mặc cởi đơn giản, chờ lượt, nói nhu cầu và bình tĩnh sau thay đổi.
Nếu trẻ gặp khó ở nhiều hoạt động sinh hoạt, hỗ trợ nên bắt đầu từ đời sống thật. Ví dụ, dùng hình ảnh cho nề nếp, chia nhỏ bước mặc đồ, hoặc dạy câu xin nghỉ. Những điều này có thể giúp trẻ tham gia lớp học tốt hơn.
Giai đoạn mẫu giáo là thời điểm tốt để người lớn phối hợp sớm, trước khi khó khăn tích tụ thành áp lực khi vào tiểu học. Gia đình có thể trao đổi với giáo viên, trung tâm hỗ trợ phát triển trẻ em, bác sĩ nhi, chuyên viên ngôn ngữ trị liệu hoặc hoạt động trị liệu tùy nội dung lo lắng và hệ thống địa phương.
Khi chuẩn bị vào tiểu học, câu hỏi nên là trẻ cần điều kiện nào để tham gia, không chỉ trẻ đã biết bao nhiêu chữ. Trẻ có cần lịch hình ảnh, chỗ ngồi ít ồn, hỗ trợ chuyển hoạt động, thêm thời gian trả lời, cách báo đau hoặc mệt, hay kế hoạch phối hợp giữa trường và gia đình không. Những điều này giúp trẻ bước vào môi trường mới với ít khủng hoảng hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra mốc phát triển, giáo dục hòa nhập và theo dõi phát triển trong giai đoạn trước tuổi học.