Với trẻ nhỏ, chơi không phải là phần thưởng sau khi học xong. Chơi là cách trẻ khám phá cơ thể, đồ vật, người khác, cảm xúc và ngôn ngữ. Vì vậy, nhiều hoạt động hỗ trợ phát triển dùng chơi như con đường chính để trẻ học kỹ năng mới.
Tuy nhiên, “trị liệu qua chơi” có thể được hiểu theo nhiều nghĩa. Có nơi dùng từ này để nói về tâm lý trị liệu dành cho trẻ, có nơi dùng để chỉ hoạt động phát triển thông qua chơi, và có nơi dùng như một tên gọi chung cho buổi can thiệp vui vẻ. Gia đình cần hiểu rõ mục đích để không kỳ vọng sai.
Chơi trong hỗ trợ phát triển cần có chủ đích nhưng không mất tính tự nhiên
Khi chuyên viên dùng chơi để hỗ trợ phát triển, họ thường quan sát cách trẻ chú ý, bắt chước, chờ lượt, giao tiếp nhu cầu, xử lý cảm giác và giải quyết vấn đề. Từ đó, chuyên viên điều chỉnh đồ chơi, nhịp tương tác và mức hỗ trợ để trẻ có cơ hội tham gia.
Một buổi chơi có chủ đích không nhất thiết phải giống lớp học. Trẻ vẫn cần được chọn lựa, thử sai, nghỉ khi mệt và thể hiện sở thích. Nếu người lớn kiểm soát mọi hành động khiến trẻ chỉ làm theo lệnh, hoạt động đó có thể mất đi giá trị phát triển của chơi.
Không phải mọi khó khăn đều giải quyết bằng chơi
Chơi rất quan trọng, nhưng không phải là câu trả lời duy nhất. Nếu trẻ có đau, khó ngủ, co giật, thoái lui kỹ năng, lo âu nghiêm trọng hoặc hành vi nguy hiểm, gia đình cần trao đổi với bác sĩ, nhà tâm lý hoặc chuyên viên phù hợp. Chơi có thể hỗ trợ quan hệ và học tập, nhưng không thay thế đánh giá chuyên môn.
Với trẻ lớn hơn, chơi cũng cần thay đổi theo độ tuổi và sở thích. Một thiếu niên có thể cần hoạt động xã hội, sở thích sáng tạo, thể thao nhẹ hoặc trò chơi có luật rõ hơn, thay vì các đồ chơi dành cho trẻ nhỏ.
Gia đình có thể quan sát điều gì trong buổi chơi
Điểm quan trọng không phải là buổi trị liệu có nhiều đồ chơi hay không, mà là trẻ có được hiểu và được hỗ trợ đúng mức hay không. Gia đình có thể chú ý xem chuyên viên có theo dõi tín hiệu mệt của trẻ, có tạo cơ hội giao tiếp hai chiều, có chờ trẻ phản hồi và có giải thích mục tiêu cho phụ huynh bằng ngôn ngữ dễ hiểu hay không.
Nếu trẻ luôn khóc, bị ép hoàn thành nhiệm vụ hoặc chỉ nhận phần thưởng khi làm đúng, gia đình nên hỏi lại cách điều chỉnh. Một số căng thẳng nhỏ khi học điều mới có thể xảy ra, nhưng căng thẳng kéo dài không nên bị xem là điều bình thường.
Chơi cũng là cầu nối giữa trung tâm và gia đình
Điều tốt nhất của hỗ trợ qua chơi là gia đình có thể mang tinh thần đó về nhà. Không cần biến nhà thành phòng trị liệu. Cha mẹ có thể dành vài phút chơi theo sở thích của trẻ, chờ trẻ khởi xướng, nói ngắn gọn về điều đang xảy ra và thêm một bước nhỏ để trẻ thử giao tiếp hoặc hợp tác.
Khi chơi được dùng đúng cách, trẻ không chỉ học kỹ năng riêng lẻ. Trẻ còn học rằng tương tác với người khác có thể an toàn, vui và có ý nghĩa.
Gia đình nên hỏi rõ loại trị liệu qua chơi đang được nói đến
Vì cùng một cụm từ có thể chỉ nhiều cách làm, gia đình nên hỏi người cung cấp dịch vụ đang nói đến tâm lý trị liệu, can thiệp phát triển, hỗ trợ giao tiếp hay hoạt động chơi có mục tiêu. Ai là người phụ trách, chuyên môn gì, mục tiêu là gì, gia đình có được giải thích sau buổi không và tiến triển được theo dõi bằng cách nào. Những câu hỏi này giúp tránh việc mua một tên gọi hấp dẫn nhưng không rõ nội dung.
Nếu trẻ có sang chấn, lo âu nặng hoặc vấn đề sức khỏe tinh thần, chơi có thể là một phần của trị liệu tâm lý nhưng cần người có chuyên môn phù hợp. Nếu mục tiêu là giao tiếp, chờ lượt, bắt chước hoặc chơi biểu tượng, chuyên viên phát triển hoặc ngôn ngữ có thể dùng chơi theo cách khác. Hiểu đúng loại hỗ trợ giúp gia đình đặt kỳ vọng thực tế.
Chơi tốt cần theo tín hiệu của trẻ
Trong một buổi hỗ trợ qua chơi, chuyên viên nên biết lúc nào cần dẫn dắt và lúc nào cần theo trẻ. Nếu trẻ luôn bị kéo khỏi điều mình quan tâm, buổi chơi dễ thành bài tập ngụy trang. Nếu người lớn chỉ để trẻ chơi một mình mà không mở rộng tương tác, cơ hội học cũng bị bỏ lỡ. Sự tinh tế nằm ở việc thêm một bước vừa đủ.
Gia đình có thể quan sát trẻ sau buổi: trẻ có mệt kiệt không, có muốn quay lại không, có dùng kỹ năng nào ở nhà không, có giao tiếp nhiều hơn không. Một buổi chơi có vẻ vui nhưng không liên quan mục tiêu có thể chưa đủ. Một buổi có mục tiêu nhưng làm trẻ sợ kéo dài cũng cần xem lại. Chơi trong hỗ trợ phát triển cần vừa có ý nghĩa vừa giữ được sự an toàn cảm xúc.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để đối chiếu vai trò của can thiệp phát triển, trị liệu và hỗ trợ qua tương tác.