Khi trẻ chơi, người lớn đôi khi nghĩ đó chỉ là lúc nghỉ giữa những việc học quan trọng hơn. Nhưng với trẻ nhỏ, chơi thường chính là cách trẻ học. Trong chơi, trẻ thử vận động, dùng giác quan, bắt chước, chờ lượt, giải quyết vấn đề, giao tiếp, tưởng tượng và hiểu người khác.
Với trẻ có khó khăn phát triển, chơi cũng là một cửa vào rất quan trọng. Trẻ có thể chưa sẵn sàng ngồi học theo yêu cầu, nhưng có thể bắt đầu chia sẻ sự chú ý qua một chiếc xe, một quả bóng, một con thú bông hoặc trò đổ nước. Nếu người lớn biết quan sát, chơi cho thấy rất nhiều điều về cách trẻ học và cách trẻ cần được hỗ trợ.
Chơi không phải phần thưởng sau khi học xong
Trong nhiều gia đình, trẻ được chơi sau khi đã hoàn thành việc người lớn cho là học. Cách nghĩ này dễ làm người lớn bỏ qua giá trị phát triển của chơi. Khi trẻ xếp khối, trẻ đang thử không gian, lực tay, kiên nhẫn và giải quyết vấn đề. Khi trẻ chơi giả vờ nấu ăn, trẻ có thể đang dùng ngôn ngữ, ký ức, quan hệ xã hội và khả năng tượng trưng. Khi trẻ lăn bóng qua lại, trẻ đang học chờ lượt, nhìn người khác và dự đoán điều sắp xảy ra.
NAEYC xem chơi là một thực hành trung tâm trong giáo dục trẻ nhỏ. Điều này không có nghĩa là mọi hoạt động đều phải tự do hoàn toàn. Nó có nghĩa là người lớn cần tôn trọng cách trẻ học qua hành động, tương tác và khám phá, thay vì chỉ đo việc học bằng câu trả lời đúng.
Với trẻ cần hỗ trợ thêm, chơi có thể giúp người lớn giảm áp lực. Một mục tiêu giao tiếp có thể xuất hiện trong trò chơi hơn là trong câu hỏi lặp đi lặp lại. Một mục tiêu vận động có thể xuất hiện khi trẻ trèo, ném, kéo, đẩy hoặc xây. Một mục tiêu cảm giác có thể được hiểu rõ hơn khi trẻ chọn loại đồ chơi mình thích hoặc tránh.
Bắt đầu từ điều trẻ đang quan tâm
Người lớn thường muốn dạy trẻ điều mình thấy cần. Nhưng trong chơi, điểm bắt đầu hiệu quả hơn thường là điều trẻ đang quan tâm. Nếu trẻ đang nhìn bánh xe quay, người lớn có thể cùng chú ý đến bánh xe trước khi mở rộng sang xe chạy, xe dừng, xe đi qua cầu. Nếu trẻ chỉ thích đổ nước, người lớn có thể cùng trẻ đổ, chờ, đổi lượt và thêm từ như đầy, hết, nữa, dừng.
Chơi do trẻ dẫn dắt không có nghĩa là người lớn bỏ mặc trẻ. Người lớn vẫn hiện diện, quan sát, tham gia và mở rộng nhẹ nhàng. Sự khác biệt là người lớn không giành quyền điều khiển quá sớm. Khi người lớn đi theo sự chú ý của trẻ, trẻ dễ cảm thấy được hiểu hơn và có nhiều động lực giao tiếp hơn.
Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ ít nói hoặc khó tương tác. Nếu người lớn bắt đầu bằng câu hỏi liên tục, trẻ có thể rút lui. Nếu người lớn bắt đầu bằng việc cùng làm điều trẻ đang thích, tương tác có thể mở ra tự nhiên hơn.
Người lớn có thể mở rộng chơi một chút
Một số trẻ chơi rất lặp lại. Trẻ có thể chỉ xoay bánh xe, chỉ xếp đồ thành hàng, chỉ mở đóng nắp hộp hoặc chỉ chạy theo một đường quen thuộc. Người lớn có thể lo rằng chơi như vậy không đủ phong phú. Tuy nhiên, thay vì dừng ngay cách chơi của trẻ, người lớn có thể thử mở rộng rất nhỏ.
Nếu trẻ xếp xe thành hàng, người lớn có thể thêm một chiếc xe mới và chờ xem trẻ phản ứng. Nếu trẻ mở đóng hộp, người lớn có thể đặt một đồ vật thú vị bên trong. Nếu trẻ lăn bóng một mình, người lớn có thể ngồi đối diện và lăn bóng chậm về phía trẻ. Mục tiêu không phải là biến trò chơi thành bài học ngay lập tức, mà là tạo một khe nhỏ để có thêm lượt qua lại.
Khi trẻ chấp nhận thay đổi nhỏ, người lớn có thể mở rộng thêm. Khi trẻ khó chịu, người lớn cần lùi lại và quan sát. Sự mở rộng tốt nằm ở mức trẻ có thể tham gia, không phải mức người lớn thấy hay nhất.
Chơi cũng cho thấy điều gì đang khó
Quan sát chơi giúp người lớn hiểu trẻ ngoài các bài kiểm tra. Trẻ có biết bắt chước không, có nhìn người khác để chia sẻ không, có dùng đồ vật theo nhiều cách không, có chờ lượt không, có chịu được thay đổi trong trò chơi không, có dùng cử chỉ hoặc lời nói để yêu cầu tiếp tục không. Những thông tin này rất hữu ích khi trao đổi với chuyên viên.
Tuy nhiên, một cách chơi khác thường không tự động là vấn đề. Có trẻ thích chơi một mình vì đang mệt. Có trẻ chưa chơi giả vờ nhiều vì ít kinh nghiệm với kiểu chơi đó. Có trẻ cần thêm thời gian để làm quen với bạn. Có trẻ có sở thích rất mạnh nhưng vẫn có thể dùng sở thích ấy để học giao tiếp.
Điều nên quan sát là mẫu lặp lại và mức ảnh hưởng đến đời sống. Nếu trẻ gần như không tìm cách tương tác, không mở rộng chơi theo thời gian, rất khó chịu với mọi thay đổi, hoặc không thể tham gia hoạt động nào cùng người khác, gia đình nên trao đổi với chuyên viên phù hợp.
Đừng biến chơi thành bài kiểm tra
Khi người lớn biết chơi có thể hỗ trợ phát triển, một cái bẫy mới xuất hiện: biến mọi phút chơi thành bài luyện. Trẻ vừa cầm đồ chơi thì người lớn hỏi màu gì, con gì, số mấy, nói đi, làm lại đi. Nếu điều đó xảy ra quá nhiều, chơi mất đi cảm giác an toàn và trẻ có thể ít muốn tham gia hơn.
Một tương tác chơi tốt thường có nhịp nhẹ hơn. Người lớn quan sát trước, tham gia sau, nói ít nhưng đúng lúc, chờ trẻ phản hồi và chấp nhận nhiều cách giao tiếp. Khi trẻ làm điều gì đó thú vị, người lớn có thể mô tả thay vì hỏi. Khi trẻ đưa đồ vật, người lớn có thể đáp lại ý định của trẻ trước khi thêm từ mới.
Trẻ học tốt hơn khi cảm thấy mình có vai trò trong trò chơi. Nếu người lớn luôn sửa, luôn hỏi và luôn quyết định luật, trẻ chỉ còn là người trả lời. Nếu người lớn biết đi cùng, trẻ có cơ hội trở thành người khởi xướng, người chọn, người chờ lượt và người chia sẻ.
Khi chơi trở thành cầu nối giữa gia đình và chuyên viên
Gia đình có thể mang thông tin về chơi đến buổi tư vấn. Trẻ thích chơi gì, chơi với ai dễ hơn, có trò nào giúp trẻ bình tĩnh, có trò nào làm trẻ quá tải, trẻ dùng lời hay cử chỉ trong chơi, và người lớn đã thử mở rộng thế nào. Những thông tin đó giúp chuyên viên hiểu trẻ gần với đời sống hơn.
Chuyên viên cũng có thể gợi ý cách đưa mục tiêu vào chơi ở nhà. Nhưng mục tiêu cần vừa sức. Nếu gia đình đã rất mệt, việc thêm một danh sách bài tập dài có thể làm chơi trở thành gánh nặng. Một gợi ý nhỏ nhưng làm được mỗi ngày thường có giá trị hơn một kế hoạch phức tạp.
Chơi là một cách trẻ nói với thế giới rằng con đang quan tâm đến điều này, con muốn thử điều này, con cần người lớn đến gần theo cách này. Khi người lớn nghe được lời mời đó, hỗ trợ phát triển trở nên ít giống một bài kiểm tra hơn và giống một mối quan hệ hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra vai trò của chơi trong học tập, phát triển, giao tiếp và quan hệ giữa trẻ với người lớn.